naukaBiuletyn Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (wydania archiwalne)
sobota, 29 listopada 2014
Artykuł w dziale ekologia
Wydanie: 2005 /3 - Nauka w planie
Strona główna -> ekologia

„Latające myszy”

 Tomasz Kowalik 2005-03-02

Z prof. BRONISŁAWEM WOŁOSZYNEM z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN rozmawia TOMASZ KOWALIK

– Nietoperze to takie dziwne, latające ssaki, które są bardzo blisko nas, ale dość trudno je zobaczyć. Około 950 gatunków tych zwierząt – w tym 700 owadożernych i 250 owocożernych – występuje we wszystkich rejonach świata, z wyjątkiem arktycznych. W Polsce występują 22 gatunki nietoperzy, z czego 20 gatunków należy do rodziny mroczkowatych. Tajemnicze ssaki bada kilkanaście placówek naukowych i organizacji ekologicznych, zaś w Instytucie Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie od 1987 r. działa Centrum Informacji Chiropterologicznej (CIC). Kiedy zaczęto chronić nietoperze?
– To bardzo stara idea, liczy ponad 200 lat. Pierwszy raz formalnie chroniono je w 1798 r. w Niemczech, aby „wspomogły” zwalczanie gradacji szkodliwych owadów w lasach. W Polsce przyrodnicy krakowscy Maksymilian Nowicki i Eugeniusz Janota domagali się prawnej ochrony nietoperzy, ale dzięki ich staraniom pierwsza na świecie ustawa Sejmu Galicyjskiego z 1868 r. o ochronie gatunkowej zwierząt objęła tylko kozice i świstaki w Tatrach.

– Czy wiemy już wszystko o tych osobliwych zwierzętach?
– Daleko jeszcze do zaspokojenia naszej ciekawości i stwierdzenia, że nie trzeba się nimi zajmować. Nietoperze w Polsce są już dość dobrze poznane, wszystkie gatunki są pod ochroną ze względu na ich znaczenie dla środowiska i stałe zagrożenie zmniejszeniem populacji, a niektórych bardzo mało liczebnych odmian – całkowitym wyginięciem. Mają ogromne znaczenie dla ochrony wielu upraw roślin gospodarczych i kultur leśnych, zjadają kilka tysięcy gatunków owadów. Badania obejmują siedliska znane, poszukiwanie nowych, akcje liczenia i śledzenia wędrówek nietoperzy. Duże znaczenie ma rekonstruowanie i ochrona żerowisk kwater letnich, siedlisk zimowych i kolonii rozrodczych, rozwieszanie budek w lasach i parkach miejskich, jak np. w Głogowie, gdzie umieszczono ponad 100 skrzynek, czy zagospodarowanie na siedliska dla nietoperzy budowli na poligonie koło Przemkowa, z inicjatywy ekologicznej Fundacji „Zielona Akcja”.

– Jakie są największe zagrożenia dla tych delikatnych ssaków?
– Najczęściej jest to utrata naturalnych siedlisk, w drzewach dziuplastych, uszczelnianych budynkach gospodarczych i sakralnych, jak np. zaginięcie kilkutysięcznej kolonii na poddaszu Kościoła Mariackiego w Krakowie. Groźne jest ubożenie zasobów pokarmowych, zanieczyszczenie środowiska gazami spalinowymi i stosowaniem środków owadobójczych w rolnictwie, sadownictwie i leśnictwie. Zdarzają się, niestety, przypadki wandalizmu i celowego niszczenia siedlisk i kolonii nietoperzy. Najgroźniejsze jednak jest niepokojenie tych zwierząt w okresie snu zimowego, gdyż po obudzeniu nietoperze nie mają się czym odżywiać i nie znajdują nowego miejsca do snu.

– Co to są Dekady Spisu Nietoperzy?
– Jest to ogólnokrajowa akcja liczenia i monitoringu stanu populacji nietoperzy, prowadzona w pierwszej połowie lutego. Biorą w niej udział liczni wolontariusze i przyrodnicy zawodowi z ośrodków naukowych w Krakowie, Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Gdańsku oraz organizacji ekologicznych, Centrum Dziedzictwa Przyrodniczego Górnego Śląska, „pro Natura” z Wrocławia, Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra” z Poznania, i „nietoperzowych” kół studenckich w Gdańsku, Szczecinie, Łodzi. CIC było organizatorem Dekad, które są prowadzone systematycznie od 1988 r.
Jedną z imprez dla entuzjastów tych zwierząt jest „Noc Nietoperzy”, pomyślana i zrealizowana po raz pierwszy w świecie przez CIC. Od 1995 roku organizujemy we wrześniu Międzynarodową Noc Nietoperzy (International Bat Night). Nasza inicjatywa została zaadoptowana przez Sekretariat Porozumienia o Ochronie Populacji Nietoperzy Europejskich (Eurobats) i od 1997 r. organizowana jest corocznie Europejska Noc Nietoperzy. W 2004 roku zorganizowaliśmy wspólnie z Zarządem Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie X Międzynarodową Noc Nietoperzy i zarazem VIII Europejską Noc Nietoperzy. Dzięki takim spotkaniom możemy wymieniać informacje i doskonalić wiedzę o tych ssakach.

– Ile mamy w kraju siedlisk tych zwierząt, a m.in. rezerwatów przyrody i terenów chronionych w sieci Natura 2000, ustanowionych ze względu na ochronę nietoperzy?
– Zinwentaryzowano ponad 20 dużych kolonii, liczących po 120 i ponad 300 osobników wielu gatunków, głównie w starych fortach i twierdzach, np. w Osowcu, (woj. podlaskie), Gierłoży, Giżycku (warmińsko-mazurskie), Grudziądzu (kujawsko-pomorskie), w twierdzy Modlin koło Warszawy i cytadeli w Poznaniu. Największy jest rezerwat „Nietoperek” I i II w budowlach militarnych Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego (MRU), liczący około 30 tys. osobników. W jaskini Szachownica (Jura Krakowsko-Częstochowska) zimuje 1,5 tys. nietoperzy, mniejsze skupiska są w jaskiniach: Racławicka, Wiercica, Koralowa. W około 20 rezerwatach, parkach krajobrazowych i obszarach Natura 2000, nietoperze są jednym z głównych gatunków warunkujących ich uznanie za obiekty chronione, m.in. w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej (Górach Sokolich), Górach Świętokrzyskich, w Tatrach i Pieninach. Polska przystąpiła w 1996 r. do Porozumienia o Ochronie Nietoperzy Europejskich – Eurobats. Nasza ustawa o ochronie przyrody z 16.04.04. chroni nietoperze, jesteśmy zobowiązani do troski o te ssaki także przez Konwencje: Bońską, Berneńską, Ramsarską oraz o ochronie różnorodności biologicznej. Prawie wszystkie kraje europejskie mają udział w ochronie nietoperzy z uwagi na ich znaczenie jako gatunków wędrownych.

– Dziękuję za rozmowę.

CIC zajmuje się koordynacją i popularyzacją wyników badań ekologicznych i biogeograficznych, doradztwem naukowym, szkoleniami wolontariuszy z kilkunastu organizacji ekologicznych. Współpracuje z parkami narodowymi, krajobrazowymi, konserwatorami przyrody i wieloma organizacjami ekologicznymi. Wykonuje ekspertyzy m.in. dla Ministerstwa Środowiska i Komitetu Badań Naukowych, opracowuje opinie o grantach dotyczących nietoperzy lub np. o badaniach zawartości metali ciężkich w sierści nietoperzy, jako wskaźniku zanieczyszczenia środowiska leśnego lub rolniczego.


Nietoperz – symbol
Wśród 4 tys. gatunków ssaków 900 to nietoperze, jedyne ssaki zdolne do latania, co robią po mistrzowsku. Ale są w niełasce u ludzi, którzy nadali im wiele znaczeń, np. symbolu ucieczki od światła, nieszczęścia i zazdrości, ale także pychy i obłędu. W dawnej Babilonii uznawano je za wcielenie złych duchów, w Grecji i Rzymie – za powiązane z Hadesem. Ale w bajce Ezopa były oznaką mądrości, z powodu świetnego wyczucia przestrzeni po ciemku.
W wielu krajach europejskich nietoperz był wcieleniem śmierci i nieszczęść, czarów, magii, zwano go ptakiem diabła, a skrzydła uznawano za atrybut snu. W folklorze fińskim nietoperz był duszą człowieka wylatującą z niego na noc i wracającą za dnia. W folklorze czeskim prawe oko tego zwierzęcia czyniło człowieka niewidzialnym.
W Chinach i Japonii, co wyraźnie widać na znaku złożonym z pięciu splecionych skrzydłami nietoperzy, przynosił ludziom błogosławieństwo niebios, długowieczność i szczęście. Był symbolem nieśmiertelności, zamieszkiwał w jaskiniach połączonych ze światem zmarłych, żyjącym nawet tysiąc lat. (TK)
(Wg „Słownika symboli” Władysława Kopalińskiego, Warszawa 1990)



 


Prof. Wołoszyn w terenie - sztolnia koło Krosna

Code&Design Michał Pawluczuk © Ośrodek Przetwarzania Informacji