{"id":990210,"date":"2026-08-09T11:32:44","date_gmt":"2026-08-09T11:32:44","guid":{"rendered":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/08\/09\/wirydarz-muzeum-architektury-wroclaw-historia-ogrod\/"},"modified":"2026-08-09T11:33:10","modified_gmt":"2026-08-09T11:33:10","slug":"wirydarz-muzeum-architektury-wroclaw-historia-ogrod","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/08\/09\/wirydarz-muzeum-architektury-wroclaw-historia-ogrod\/","title":{"rendered":"Ukryty ogr\u00f3d we Wroc\u0142awiu ma kilka warstw historii. Co naprawd\u0119 jest \u015bredniowieczne w wirydarzu Muzeum Architektury?"},"content":{"rendered":"<article>\n<p><strong>Ma\u0142y ogr\u00f3d mi\u0119dzy ceglanymi skrzyd\u0142ami Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu \u0142atwo wzi\u0105\u0107 za zachowany fragment \u015bredniowiecznego klasztoru.<\/strong> To skojarzenie jest zrozumia\u0142e, ale historia miejsca jest bardziej z\u0142o\u017cona. Sam wirydarz ma \u015bredniowieczny rodow\u00f3d przestrzenny. Obecny ogr\u00f3d nie jest jednak nietkni\u0119t\u0105 kompozycj\u0105 z XV wieku. Jego wygl\u0105d sk\u0142ada si\u0119 z kilku warstw: klasztornej tradycji, p\u00f3\u017aniejszych funkcji szpitalnych, wojennych zniszcze\u0144, powojennej rekonstrukcji, formalnego ogrodu istniej\u0105cego ju\u017c w latach 70. XX wieku oraz rewaloryzacji z 2000 roku przypisywanej Januszowi Szyma\u0144skiemu.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup><\/p>\n<section aria-labelledby=\"w-skrocie\">\n<h2 id=\"w-skrocie\">W skr\u00f3cie<\/h2>\n<ul>\n<li>Wroc\u0142awski wirydarz nale\u017cy do dawnego klasztoru bernardyn\u00f3w, czyli m\u0119skiej wsp\u00f3lnoty franciszkan\u00f3w obserwant\u00f3w. Zakonnicy opu\u015bcili zesp\u00f3\u0142 w 1522 roku.<sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup><\/li>\n<li>Plan Barthela Weihnera z 1562 roku pokazuje wirydarz i ogrody przy dawnym klasztorze, ale powsta\u0142 oko\u0142o 40 lat po odej\u015bciu bernardyn\u00f3w. Nie jest wi\u0119c bezpo\u015brednim spisem tego, co uprawiali tu zakonnicy.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/li>\n<li>Dzisiejszy uk\u0142ad ro\u015blinny jest efektem rewaloryzacji. Zarz\u0105d Zieleni Miejskiej datuje j\u0105 na 2000 rok, a publikacja naukowa i SARP wi\u0105\u017c\u0105 wirydarz z Januszem Szyma\u0144skim.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/li>\n<li>Formalna geometria nie pojawi\u0142a si\u0119 dopiero w 2000 roku. Fotografia Stefana Arczy\u0144skiego datowana na lata 1970-1974 pokazuje ju\u017c regularne, strzy\u017cone kwatery. Zdj\u0119cie nie pozwala jednak ustali\u0107 gatunk\u00f3w ani wieku konkretnych krzew\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><\/li>\n<li>W opracowaniu z 2012 roku dla obecnego wirydarza wymieniono przede wszystkim bukszpan, cisy, kwiaty i treja\u017ce. P\u00f3\u017aniejsza obserwacja ogrodnicza z 2009 roku podaje te\u017c m.in. hosty, bergenie, paprocie, toje\u015b\u0107, \u017curawki i akant. Ten drugi wykaz nie jest oficjaln\u0105 inwentaryzacj\u0105.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/li>\n<li>Dokumentacja konkursowa z 2024 roku okre\u015bla wirydarz jako wewn\u0119trzny ogr\u00f3d formalny i nakazuje zachowa\u0107 go jako otwarty dziedziniec z uporz\u0105dkowan\u0105 zieleni\u0105. Pe\u0142na inwentaryzacja dendrologiczna M.05 istnieje, lecz nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107 jej publicznej pe\u0142nej wersji.<sup><a href=\"#ref-8\">[8]<\/a><\/sup><\/li>\n<li>Popularne twierdzenie, \u017ce do samego ogrodu mo\u017cna wej\u015b\u0107 bezp\u0142atnie przez ca\u0142y dzie\u0144, nie znajduje obecnie potwierdzenia w oficjalnej informacji dla zwiedzaj\u0105cych. Muzeum podaje cennik i bezp\u0142atny wst\u0119p w \u015brody.<sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup><\/li>\n<\/ul>\n<\/section>\n<nav aria-label=\"Spis tre\u015bci\">\n<h2>Spis tre\u015bci<\/h2>\n<ol>\n<li><a href=\"#co-jest-sredniowieczne\">Co w tym ogrodzie jest naprawd\u0119 \u015bredniowieczne<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#bernardyni\">Bernardyni: od drewnianego klasztoru do murowanego wirydarza<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#plan-1562\">Co pokazuje plan z 1562 roku, a czego nie dowodzi<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#rosliny-klasztorne\">Jakie ro\u015bliny mogli uprawia\u0107 bernardyni<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#po-klasztorze\">Ogr\u00f3d po odej\u015bciu zakonnik\u00f3w<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#wojna-odbudowa\">Zniszczenie i powojenna odbudowa<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#przed-2000\">Ogr\u00f3d przed rewaloryzacj\u0105 z 2000 roku<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#projekt-2000\">Co naprawd\u0119 wiemy o projekcie z 2000 roku<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#rosliny-dzis\">Co nasadzono i co ro\u015bnie w wirydarzu<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#autentyzm\">Bukszpan i problem autentyzmu<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#2024\">Co m\u00f3wi dokumentacja konserwatorska z 2024 roku<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#rzezby\">Rze\u017aba w centrum i popiersie Olgierda Czernera<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#factcheck\">Fact-check popularnego opisu z Facebooka<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#zwiedzanie\">Jak zwiedza\u0107 wirydarz w 2026 roku<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#czego-nie-wiemy\">Czego nadal nie wiemy<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/nav>\n<figure>\n  <img width=\"975\" height=\"1300\" class=\"wp-image-990211\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-01-2005.jpg\" alt=\"Wirydarz Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu w 2005 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-01-2005.jpg 975w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-01-2005-225x300.jpg 225w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-01-2005-768x1024.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 975px) 100vw, 975px\" \/><figcaption>Wirydarz Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu w 2005 roku, kilka lat po rewaloryzacji z 2000 roku. Fot. KazimierzP \/ fotopolska.eu, 2005, CC BY-SA 3.0. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroc\u0142aw,_Muzeum_Architektury_-_fotopolska.eu_(193593).jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"co-jest-sredniowieczne\">Co w tym ogrodzie jest naprawd\u0119 \u015bredniowieczne<\/h2>\n<p>Najwa\u017cniejsze rozr\u00f3\u017cnienie dotyczy przestrzeni i ro\u015blin. Wirydarz jako wewn\u0119trzny dziedziniec klasztoru, otoczony skrzyd\u0142ami zabudowy i kru\u017cgankami, nale\u017cy do historycznego programu klasztornego. Badania nad zespo\u0142em pobernardy\u0144skim opisuj\u0105 klasztor jako dwukondygnacyjny czworobok z wewn\u0119trznym wirydarzem. Sam taki uk\u0142ad ma wi\u0119c mocne oparcie w historii budowli.<sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Nie wynika z tego, \u017ce dzisiejsze bukszpany, cisy, r\u00f3\u017ce czy byliny rosn\u0105 w miejscach wyznaczonych w XV wieku. Barbara Pier\u015bcionek, badaj\u0105ca ogrody bernardy\u0144skie, zaznacza, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a do ich najstarszej fazy s\u0105 fragmentaryczne, a zachowane dzi\u015b za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y mocno przekszta\u0142cone. W przypadku Wroc\u0142awia pisze wprost o wsp\u00f3\u0142czesnej, gruntownej rewaloryzacji, kt\u00f3ra odwo\u0142uje si\u0119 do \u015bredniowiecznych i renesansowych wzor\u00f3w ogrod\u00f3w klasztornych.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Najuczciwiej nazwa\u0107 wi\u0119c obecny ogr\u00f3d historyzuj\u0105c\u0105 rewaloryzacj\u0105 w historycznej przestrzeni. Ma autentyczny zwi\u0105zek z dawnym klasztorem, lecz nie jest botaniczn\u0105 kapsu\u0142\u0105 czasu.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1657\" height=\"1231\" class=\"wp-image-990213\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-03-1908.jpg\" alt=\"Kru\u017cganek dawnego klasztoru bernardyn\u00f3w we Wroc\u0142awiu oko\u0142o 1908 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-03-1908.jpg 1657w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-03-1908-300x223.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-03-1908-1024x761.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-03-1908-768x571.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-03-1908-1536x1141.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1657px) 100vw, 1657px\" \/><figcaption>Kru\u017cganek dawnego klasztoru \u015bw. Bernardyna oko\u0142o 1908 roku. To materia\u0142 sprzed wojennych zniszcze\u0144 i p\u00f3\u017aniejszej odbudowy. Fot. Eduard van Delden, ok. 1908, domena publiczna. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Breslau_St._Bernhardin_Kreuzgang.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"bernardyni\">Bernardyni: od drewnianego klasztoru do murowanego wirydarza<\/h2>\n<p>Pocz\u0105tki wroc\u0142awskiego zespo\u0142u \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z przybyciem Jana Kapistrana do Wroc\u0142awia w 1453 roku. Bernardyni nale\u017celi do obserwanckiej ga\u0142\u0119zi franciszkan\u00f3w. W tym konkretnym miejscu by\u0142a to wsp\u00f3lnota m\u0119ska. Pierwsze zabudowania by\u0142y proste i drewniane. Murowany zesp\u00f3\u0142 wznoszono etapami od 1463 do 1502 roku, a w 1517 roku dobudowano kolejne elementy.<sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>To poprawia cz\u0119sto powtarzan\u0105 histori\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej ogr\u00f3d s\u0142u\u017cy\u0142 \u201ezakonnicom i zakonnikom\u201d. Taki opis mo\u017ce pasowa\u0107 do wirydarzy jako typu przestrzeni klasztornej, ale nie do historii tego konkretnego domu. Przy \u015bw. Bernardynie mieszkali bracia. Opu\u015bcili kompleks w 1522 roku, w okresie reformacji. P\u00f3\u017aniej zabudowania klasztorne przeznaczono na szpital, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano protestantom.<sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Wirydarz w \u015bredniowiecznym klasztorze nie by\u0142 po prostu ozdobnym skwerem. W tradycji monastycznej wewn\u0119trzny ogr\u00f3d mia\u0142 znaczenie u\u017cytkowe, komunikacyjne i symboliczne. Uk\u0142ad kwaterowy, centralny punkt w postaci studni, drzewa, fontanny albo innego akcentu oraz otaczaj\u0105ce kru\u017cganki tworzy\u0142y miejsce codziennego przej\u015bcia i wyciszenia. Nie nale\u017cy jednak mechanicznie przenosi\u0107 og\u00f3lnych opis\u00f3w \u015bredniowiecznych wirydarzy na Wroc\u0142aw. Dokumentacja miejscowa nie zachowa\u0142a kompletnego planu XV-wiecznych nasadze\u0144.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1250\" height=\"965\" class=\"wp-image-990223\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-13-2005.jpg\" alt=\"Kru\u017cganki Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu w 2005 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-13-2005.jpg 1250w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-13-2005-300x232.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-13-2005-1024x791.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-13-2005-768x593.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1250px) 100vw, 1250px\" \/><figcaption>Kru\u017cganki Muzeum Architektury w 2005 roku. Ich dzisiejszy wygl\u0105d trzeba czyta\u0107 razem z histori\u0105 powojennej odbudowy. Fot. KazimierzP \/ fotopolska.eu, 2005, CC BY-SA 3.0. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroc\u0142aw,_Muzeum_Architektury_-_fotopolska.eu_(193595).jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"plan-1562\">Co pokazuje plan z 1562 roku, a czego nie dowodzi<\/h2>\n<p>Jednym z najcenniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 ikonograficznych jest plan Wroc\u0142awia Barthela Weihnera z 1562 roku. Pier\u015bcionek wykorzystuje go do rekonstrukcji uk\u0142adu ogrod\u00f3w przy dawnym klasztorze. Na planie czytelny jest wirydarz. Po stronie wschodniej badaczka rozpoznaje prawdopodobny sad i ogr\u00f3d warzywny biegn\u0105cy w stron\u0119 O\u0142awy. Od po\u0142udnia znajdowa\u0142 si\u0119 dziedziniec gospodarczy z kolejnym sadem. Obok szpitala widoczny jest te\u017c niewielki wydzielony ogr\u00f3d.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Tu potrzebna jest chronologia. Bernardyni opu\u015bcili zesp\u00f3\u0142 w 1522 roku, a plan powsta\u0142 w 1562 roku. Dzieli je oko\u0142o 40 lat. Plan jest bardzo wa\u017cnym \u015bwiadectwem historii miejsca, ale nie mo\u017ce by\u0107 traktowany jak fotografia ogrodu zakonnik\u00f3w sprzed reformacji. Pokazuje krajobraz dawnego kompleksu w p\u00f3\u017aniejszej fazie jego u\u017cytkowania.<\/p>\n<p>Podobnie wygl\u0105da kwestia ogrodu leczniczego. Na podstawie funkcji szpitalnych i uk\u0142adu terenu Pier\u015bcionek uznaje istnienie <em>hortus medicus<\/em> za prawdopodobne. To rozs\u0105dna hipoteza, ale nie odnaleziono listy z nag\u0142\u00f3wkiem \u201ero\u015bliny lecznicze klasztoru \u015bw. Bernardyna we Wroc\u0142awiu\u201d. W artykule popularnonaukowym ten stopie\u0144 pewno\u015bci trzeba zachowa\u0107.<\/p>\n<h2 id=\"rosliny-klasztorne\">Jakie ro\u015bliny mogli uprawia\u0107 bernardyni<\/h2>\n<p>W opracowaniu o ogrodach bernardy\u0144skich pojawia si\u0119 rozbudowany repertuar ro\u015blin u\u017cytkowych. To materia\u0142 por\u00f3wnawczy z r\u00f3\u017cnych klasztor\u00f3w i \u017ar\u00f3de\u0142, a nie lokalna inwentaryzacja Wroc\u0142awia. Mimo tego dobrze pokazuje, jak odmienny od dzisiejszej dekoracyjnej kompozycji by\u0142 \u015bwiat klasztornego ogrodu.<\/p>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table>\n<thead>\n<tr>\n<th>Funkcja<\/th>\n<th>Ro\u015bliny wymieniane dla ogrod\u00f3w bernardy\u0144skich<\/th>\n<th>Co mo\u017cna powiedzie\u0107 o Wroc\u0142awiu<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>Warzywa i przyprawy<\/td>\n<td>cebula, por, seler, kolendra, koper, rzodkiew, burak, pietruszka, sa\u0142ata, kapusta, pasternak, trybula, czarnuszka<\/td>\n<td>Repertuar por\u00f3wnawczy. Nie ma dowodu, \u017ce ka\u017cdy z tych gatunk\u00f3w r\u00f3s\u0142 w tym konkretnym wirydarzu.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Sad<\/td>\n<td>jab\u0142onie, grusze, \u015bliwy<\/td>\n<td>Plan z 1562 roku pozwala m\u00f3wi\u0107 o terenach interpretowanych jako sady, lecz jest p\u00f3\u017aniejszy ni\u017c okres bernardy\u0144ski.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Ro\u015bliny lecznicze i aromatyczne<\/td>\n<td>rozmaryn, mi\u0119ta pieprzowa, sza\u0142wia, wrotycz szerokolistny, kozieradka, ruta, irys, mi\u0119ta polej, mi\u0119ta zielona, kminek, lubczyk, koper w\u0142oski<\/td>\n<td>Lista typowa dla materia\u0142u bernardy\u0144skiego. Dla Wroc\u0142awia ogr\u00f3d leczniczy jest hipotez\u0105, nie pewnikiem.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>To rozr\u00f3\u017cnienie ma znaczenie, bo \u0142atwo stworzy\u0107 atrakcyjn\u0105, lecz fa\u0142szywie precyzyjn\u0105 opowie\u015b\u0107: \u201etu ros\u0142a sza\u0142wia, tam lubczyk, a przy studni ruta\u201d. \u0179r\u00f3d\u0142a nie pozwalaj\u0105 dzi\u015b rozrysowa\u0107 takiej mapy dla XV lub pocz\u0105tku XVI wieku.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1690\" height=\"1414\" class=\"wp-image-990214\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-04-2005.jpg\" alt=\"Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu, dawny klasztor bernardyn\u00f3w\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-04-2005.jpg 1690w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-04-2005-300x251.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-04-2005-1024x857.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-04-2005-768x643.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-04-2005-1536x1285.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1690px) 100vw, 1690px\" \/><figcaption>Zesp\u00f3\u0142 pobernardy\u0144ski, obecna siedziba Muzeum Architektury, w 2005 roku. Fot. Julo, 2005, domena publiczna. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroclaw_Muzeum_Architektury.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"po-klasztorze\">Ogr\u00f3d po odej\u015bciu zakonnik\u00f3w: szpital, cmentarz i Humanit\u00e4tsgarten<\/h2>\n<p>Po 1522 roku historia zieleni przy zespole nie ko\u0144czy si\u0119. Zmienia si\u0119 funkcja budynk\u00f3w i otoczenia. Materia\u0142y zestawione przez Pier\u015bcionek wskazuj\u0105, \u017ce w 1633 roku, podczas epidemii, cz\u0119\u015b\u0107 terenu ogrodu szpitalnego przeznaczono na poch\u00f3wki. W XVIII i XIX wieku ogrody by\u0142y te\u017c wydzier\u017cawiane, co dawa\u0142o szpitalowi dodatkowy doch\u00f3d.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Ciekawy jest plan Fenzla z 1835 roku. Po wschodniej stronie zespo\u0142u pojawia si\u0119 <em>Humanit\u00e4tsgarten<\/em>, ogr\u00f3d zwi\u0105zany z towarzystwem i funkcj\u0105 wypoczynkow\u0105 typu <em>\u00e9tablissement<\/em>. To ju\u017c zupe\u0142nie inny etap historii ni\u017c klasztorny ogr\u00f3d u\u017cytkowy. Pokazuje jednak, \u017ce ziele\u0144 przy dawnym klasztorze przez stulecia by\u0142a przekszta\u0142cana, dzielona i podporz\u0105dkowywana nowym potrzebom.<\/p>\n<p>Dzisiejszego wirydarza nie da si\u0119 wi\u0119c opowiedzie\u0107 jednym s\u0142owem \u201e\u015bredniowieczny\u201d. Lepszym obrazem jest seria nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 warstw. Niekt\u00f3re dotycz\u0105 mur\u00f3w i przestrzeni, inne funkcji, a jeszcze inne ro\u015blin.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1948\" height=\"1252\" class=\"wp-image-990215\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-05-2005.jpg\" alt=\"Dawny klasztor bernardyn\u00f3w przy ulicy Bernardy\u0144skiej we Wroc\u0142awiu\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-05-2005.jpg 1948w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-05-2005-300x193.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-05-2005-1024x658.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-05-2005-768x494.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-05-2005-1536x987.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1948px) 100vw, 1948px\" \/><figcaption>Dawny klasztor bernardyn\u00f3w od strony Bernardy\u0144skiej. Dzisiejszy ogr\u00f3d jest zamkni\u0119ty wewn\u0105trz tego zespo\u0142u. Fot. Julo, 2005, domena publiczna. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroclaw_ulBernardynska_WojOddzSlOchrZab.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"wojna-odbudowa\">Zniszczenie i powojenna odbudowa: ogr\u00f3d wewn\u0105trz rekonstruowanego zabytku<\/h2>\n<p>Druga wojna \u015bwiatowa przerwa\u0142a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 zespo\u0142u w spos\u00f3b znacznie powa\u017cniejszy ni\u017c zwyk\u0142a zmiana u\u017cytkownika. El\u017cbieta Grodzka w analizie powojennej odbudowy podaje, \u017ce wschodnie skrzyd\u0142o klasztoru by\u0142o zniszczone w oko\u0142o 90 procentach, a \u015bredni stopie\u0144 zniszczenia ca\u0142ego zespo\u0142u wynosi\u0142 oko\u0142o 70 procent.<sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Prace nad ratowaniem i nowym wykorzystaniem zabytku ruszy\u0142y w latach 50. Grodzka opisuje powa\u017cne przygotowania od 1956 roku i koncepcj\u0119 Edmunda Ma\u0142achowicza oraz Ryszarda Stachury z 1957 roku. Oficjalna historia Muzeum w skr\u00f3cie wskazuje odbudow\u0119 zabudowa\u0144 od 1960 roku. To nie musi by\u0107 sprzeczno\u015b\u0107. Pierwsza data obejmuje wcze\u015bniejsze prace projektowe i przygotowawcze, druga opisuje zasadniczy etap realizacji. Ca\u0142a kampania odbudowy i adaptacji trwa\u0142a do 1974 roku.<sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>To wa\u017cne tak\u017ce dla oceny ogrodu. Dzisiejsze kru\u017cganki i otaczaj\u0105ce wirydarz skrzyd\u0142a nie s\u0105 prostym, nietkni\u0119tym t\u0142em dla \u201eoryginalnej\u201d zieleni. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 jest zabytkiem po rozleg\u0142ej konserwatorskiej rekonstrukcji i adaptacji. Zachowano autentyczne relikty, ale brakuj\u0105ce partie odtwarzano. Od 1965 roku w odbudowywanych wn\u0119trzach dzia\u0142a\u0142o Muzeum Architektury i Odbudowy, stworzone z inicjatywy Olgierda Czernera.<sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a><\/sup><\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1710\" height=\"2560\" class=\"wp-image-990216\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-scaled.jpg\" alt=\"Tylna elewacja dawnego klasztoru bernardyn\u00f3w we Wroc\u0142awiu\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-scaled.jpg 1710w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-200x300.jpg 200w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-684x1024.jpg 684w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-768x1149.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-1026x1536.jpg 1026w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-06-2012-1368x2048.jpg 1368w\" sizes=\"auto, (max-width: 1710px) 100vw, 1710px\" \/><figcaption>Tylna elewacja dawnego klasztoru w 2012 roku. Fot. Piklus, 2012, CC BY-SA 3.0 PL. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Klasztor_Bernardyn\u00f3w_ul._Bernardy\u0144ska_5_Wroc\u0142aw_(01).jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure>\n  <img width=\"553\" height=\"800\" class=\"wp-image-990221\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-11-2012.jpg\" alt=\"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bernardyna we Wroc\u0142awiu\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-11-2012.jpg 553w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-11-2012-207x300.jpg 207w\" sizes=\"auto, (max-width: 553px) 100vw, 553px\" \/><figcaption>Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bernardyna, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Muzeum Architektury. Fot. Aw58, 2012, CC BY-SA 3.0 PL. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroc\u0142aw,_dawny_ko\u015bci\u00f3\u0142_pw._\u015bw._Bernarda,_obecnie_Muzeum_Architektury.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"przed-2000\">Ogr\u00f3d przed rewaloryzacj\u0105 z 2000 roku: fotografia zmienia interpretacj\u0119<\/h2>\n<p>Wcze\u015bniejsza wersja opowie\u015bci o wirydarzu mog\u0142a sugerowa\u0107, \u017ce geometryczne kwatery powsta\u0142y dopiero w 2000 roku. Archiwalna fotografia Stefana Arczy\u0144skiego, datowana przez Fotopolsk\u0119 na lata 1970-1974, temu przeczy. Wida\u0107 na niej regularny ogr\u00f3d z niskimi, strzy\u017conymi obw\u00f3dkami i wyra\u017an\u0105 geometri\u0105.<sup><a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>To mocny dow\u00f3d wizualny na jedno: formalny spos\u00f3b urz\u0105dzenia dziedzi\u0144ca istnia\u0142 ju\u017c w ko\u0144cowej fazie powojennej odbudowy lub tu\u017c po niej. Nie jest natomiast dowodem, \u017ce dzisiejsze bukszpany s\u0105 tymi samymi krzewami. Z fotografii nie da si\u0119 pewnie odczyta\u0107 gatunku wszystkich \u017cywop\u0142ot\u00f3w, wieku ro\u015blin ani zakresu p\u00f3\u017aniejszych wymian.<\/p>\n<p>Jeszcze wcze\u015bniejsze zdj\u0119cie, publikowane w serwisie Polska-org i datowane na 1919 rok, pokazuje dziedziniec znacznie bardziej otwarty. W tym jednym kadrze nie wida\u0107 dzisiejszego czytelnego parteru z niskich \u017cywop\u0142ot\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-12\">[12]<\/a><\/sup> Nie wolno jednak odwraca\u0107 tego w stwierdzenie, \u017ce \u201ew 1919 roku nie by\u0142o tam \u017cadnego regularnego ogrodu\u201d. Jeden kadr nie obejmuje ca\u0142ej przestrzeni i nie zast\u0119puje planu.<\/p>\n<p>Obie fotografie traktujemy w tym artykule jako materia\u0142 badawczy. Nie osadzamy ich jako ilustracji do publikacji, dop\u00f3ki nie zostan\u0105 jednoznacznie ustalone prawa do dalszego wykorzystania. Do publikacji wybrano zamiast nich materia\u0142y z Wikimedia Commons o czytelnych licencjach.<\/p>\n<h2 id=\"projekt-2000\">Co naprawd\u0119 wiemy o rewaloryzacji z 2000 roku<\/h2>\n<p>Zarz\u0105d Zieleni Miejskiej we Wroc\u0142awiu podaje przy opisie Parku S\u0142owackiego, \u017ce wirydarz z geometrycznie rozplanowanym ogrodem ozdobnym zosta\u0142 poddany rewaloryzacji w 2000 roku.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup> To mocne \u017ar\u00f3d\u0142o dla daty.<\/p>\n<p>Autorstwo mo\u017cna potwierdzi\u0107 z dw\u00f3ch niezale\u017cnych stron. W publikacji Marzanny Jagie\u0142\u0142o i Wojciecha Brzezowskiego z 2018 roku podpis fotografii z 2013 roku m\u00f3wi o bukszpanowych \u017cywop\u0142otach w wirydarzu \u201ewed\u0142ug projektu J. Szyma\u0144skiego z 2000 r.\u201d.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> Wroc\u0142awski oddzia\u0142 SARP, wspominaj\u0105c zmar\u0142ego w 2024 roku Janusza Szyma\u0144skiego, wymienia wirydarz Muzeum Architektury w\u015br\u00f3d jego wa\u017cniejszych realizacji.<sup><a href=\"#ref-13\">[13]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Nie uda\u0142o si\u0119 natomiast ponownie potwierdzi\u0107 informacji, kt\u00f3ra pojawia\u0142a si\u0119 we wcze\u015bniejszym etapie researchu, jakoby projekt z 2000 roku nale\u017ca\u0142o przypisa\u0107 firmie EKO-terra. W obecnym przegl\u0105dzie \u017ar\u00f3de\u0142 nie znalaz\u0142em wiarygodnego dokumentu \u0142\u0105cz\u0105cego t\u0119 nazw\u0119 z realizacj\u0105. Dlatego w wersji publikacyjnej nie podajemy EKO-terra jako faktu.<\/p>\n<p>Brakuje te\u017c najcenniejszego dokumentu: oryginalnego planu nasadze\u0144 Szyma\u0144skiego. Dop\u00f3ki go nie odnajdziemy, nie da si\u0119 odpowiedzialnie rozpisa\u0107, kt\u00f3re krzewy zachowano z wcze\u015bniejszego ogrodu, kt\u00f3re przesadzono, a kt\u00f3re wprowadzono w 2000 roku.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1300\" height=\"863\" class=\"wp-image-990212\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-02-2011.jpg\" alt=\"Wirydarz Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu w 2011 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-02-2011.jpg 1300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-02-2011-300x199.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-02-2011-1024x680.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-02-2011-768x510.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1300px) 100vw, 1300px\" \/><figcaption>Dziedziniec dawnego klasztoru bernardyn\u00f3w i wirydarz w 2011 roku. Fot. Neo[EZN] \/ fotopolska.eu, 2011, CC BY-SA 3.0. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroc\u0142aw,_Muzeum_Architektury_-_fotopolska.eu_(224644).jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"rosliny-dzis\">Co nasadzono i co ro\u015bnie w wirydarzu<\/h2>\n<p>Najmocniejszy opublikowany opis obecnego za\u0142o\u017cenia daje Pier\u015bcionek. Pisze o symetrycznym podziale na kwatery, krzy\u017cuj\u0105cych si\u0119 \u015bcie\u017ckach, treja\u017cach oraz nasadzeniach, w kt\u00f3rych dominuj\u0105 bukszpan, cisy i kwiaty. W centrum znajduje si\u0119 XIX-wieczna kamienna rze\u017aba.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Bardziej szczeg\u00f3\u0142owy wykaz pojawia si\u0119 w relacji ogrodniczej z 16 lipca 2009 roku. Autorka bloga Saturejka opisywa\u0142a akant, paprocie, bergenie, toje\u015b\u0107, funkie, \u017curawki i r\u00f3\u017ce prowadzone na treja\u017cach. Ten tekst ma warto\u015b\u0107 jako datowana obserwacja terenowa, ale nie jest dokumentacj\u0105 projektow\u0105 ani urz\u0119dow\u0105 inwentaryzacj\u0105.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/p>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table>\n<thead>\n<tr>\n<th>Ro\u015blina lub grupa<\/th>\n<th>\u0179r\u00f3d\u0142o<\/th>\n<th>Si\u0142a informacji<\/th>\n<th>Czego nie wiemy<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>Bukszpan<\/td>\n<td>Pier\u015bcionek 2012; Jagie\u0142\u0142o i Brzezowski 2018<\/td>\n<td>wysoka dla obecno\u015bci po rewaloryzacji<\/td>\n<td>czy jakiekolwiek konkretne egzemplarze pochodz\u0105 sprzed 2000 roku<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Cisy<\/td>\n<td>Pier\u015bcionek 2012<\/td>\n<td>wysoka dla obecno\u015bci w opisywanym za\u0142o\u017ceniu<\/td>\n<td>dok\u0142adne taksony, wiek i historia poszczeg\u00f3lnych okaz\u00f3w<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>R\u00f3\u017ce na treja\u017cach<\/td>\n<td>obserwacja terenowa 2009; fotografie<\/td>\n<td>\u015brednia<\/td>\n<td>odmiany oraz pierwotny wykaz projektu z 2000 roku<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Hosty, bergenie, paprocie, toje\u015b\u0107, \u017curawki, akant<\/td>\n<td>obserwacja terenowa 2009<\/td>\n<td>\u015brednia do niskiej dla stanu obecnego<\/td>\n<td>czy wszystkie wyst\u0119puj\u0105 nadal w 2026 roku<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Hortensja<\/td>\n<td>widoczna na wsp\u00f3\u0142czesnym zdj\u0119ciu kr\u0105\u017c\u0105cym w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych<\/td>\n<td>wst\u0119pna identyfikacja wizualna<\/td>\n<td>dok\u0142adny gatunek lub odmiana i data posadzenia<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Nie ma wi\u0119c podstaw do opublikowania jednej \u201epe\u0142nej listy ro\u015blin wirydarza 2026\u201d bez zastrze\u017ce\u0144. Taka lista prawdopodobnie jest mo\u017cliwa do zrobienia, ale potrzebuje pe\u0142nego za\u0142\u0105cznika M.05 z inwentaryzacji 2023\/2024 albo nowej dokumentacji terenowej.<\/p>\n<h2 id=\"autentyzm\">Bukszpan i problem autentyzmu: ogr\u00f3d mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 \u015bredniowiecznie, nie b\u0119d\u0105c rekonstrukcj\u0105<\/h2>\n<p>Tekst Jagie\u0142\u0142o i Brzezowskiego po\u015bwi\u0119cony autentyzmowi ro\u015blinnej szaty ogrod\u00f3w historycznych daje temu miejscu szerszy sens. Autorzy pokazuj\u0105, jak \u0142atwo pomyli\u0107 form\u0119, kt\u00f3r\u0105 wsp\u00f3\u0142czesny odbiorca uznaje za \u201edawn\u0105\u201d, z uk\u0142adem rzeczywi\u015bcie udokumentowanym dla konkretnej epoki. Wroc\u0142awski wirydarz z bukszpanowymi \u017cywop\u0142otami jest jednym z omawianych przyk\u0142ad\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Regularnie ci\u0119ty bukszpan dobrze komunikuje ide\u0119 starego ogrodu. Nie oznacza to automatycznie, \u017ce w\u0142a\u015bnie takie obw\u00f3dki ros\u0142y tu w XV wieku. To samo dotyczy cz\u0119\u015bci popularnych ro\u015blin cieniolubnych. Hosty, bergenie czy wiele hortensji kojarz\u0105 si\u0119 dzi\u015b ze starymi ogrodami i klasztornymi dziedzi\u0144cami, ale ich europejska historia ogrodnicza jest p\u00f3\u017aniejsza ni\u017c \u015bredniowiecze.<\/p>\n<p>Nie jest to zarzut wobec projektu Szyma\u0144skiego. Rewaloryzacja nie musi by\u0107 rekonstrukcj\u0105 archeobotaniczn\u0105. Mo\u017ce budowa\u0107 czyteln\u0105 kompozycj\u0119, zachowa\u0107 charakter wn\u0119trza, odpowiada\u0107 na warunki cienistego dziedzi\u0144ca i jednocze\u015bnie odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do historycznego modelu. Problem zaczyna si\u0119 dopiero wtedy, gdy opis dla turyst\u00f3w zamienia t\u0119 interpretacj\u0119 w twierdzenie, \u017ce ogl\u0105damy dok\u0142adnie takie ro\u015bliny i taki parter, jakie znali XV-wieczni bernardyni.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1000\" height=\"669\" class=\"wp-image-990219\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-09-2010.jpg\" alt=\"Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu w 2010 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-09-2010.jpg 1000w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-09-2010-300x201.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-09-2010-768x514.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><figcaption>Zesp\u00f3\u0142 Muzeum Architektury widziany z boku w 2010 roku. Fot. Barbara Maliszewska, 2010, CC BY-SA 3.0 PL. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Muzeum_Architektury_ul_Bernardy\u0144ska_8_fot_BMaliszewska.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure>\n  <img width=\"2000\" height=\"1122\" class=\"wp-image-990220\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-10-2011.jpg\" alt=\"Zabudowania dawnego klasztoru bernardyn\u00f3w w 2011 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-10-2011.jpg 2000w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-10-2011-300x168.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-10-2011-1024x574.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-10-2011-768x431.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-10-2011-1536x862.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 2000px) 100vw, 2000px\" \/><figcaption>Zabudowania dawnego klasztoru w 2011 roku. Fot. Barbara Maliszewska, 2011, CC BY-SA 3.0 PL. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:7470_Muzeum_Architektury._Foto_Barbara_Maliszewska.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"2024\">Co m\u00f3wi dokumentacja konserwatorska z 2024 roku<\/h2>\n<p>W 2024 roku Muzeum Architektury og\u0142osi\u0142o konkurs na przebudow\u0119 i rozbudow\u0119 zespo\u0142u. Regulamin jest przydatny nie tylko dla architekt\u00f3w. Zawiera aktualny j\u0119zyk konserwatorski dotycz\u0105cy wirydarza. Dokument okre\u015bla go jako \u201ewewn\u0119trzny ogr\u00f3d formalny\u201d. Istniej\u0105ce nasadzenia zosta\u0142y zinwentaryzowane i zwaloryzowane, a zalecenie konserwatorskie przewiduje zachowanie obecnej formu\u0142y jako otwartego dziedzi\u0144ca z formalnie urz\u0105dzon\u0105 zieleni\u0105. Nie dopuszcza zadaszenia wirydarza.<sup><a href=\"#ref-8\">[8]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Regulamin wymienia materia\u0142y, kt\u00f3re by\u0142y dost\u0119pne uczestnikom konkursu. Dla dalszych bada\u0144 szczeg\u00f3lnie cenne s\u0105:<\/p>\n<ul>\n<li><strong>M.05.A<\/strong>, inwentaryzacja dendrologiczna Pracowni Architektury Krajobrazu IKROPKA, Pawe\u0142 Andrzejczuk, 22 grudnia 2023 roku;<\/li>\n<li><strong>M.05.B<\/strong>, waloryzacja dendrologiczna tego samego autorstwa, 29 kwietnia 2024 roku;<\/li>\n<li><strong>M.07.A-C<\/strong>, materia\u0142y archiwalne, w tym materia\u0142y sprzed 1945 roku, szkic inwentaryzacji zniszcze\u0144 Edmunda Ma\u0142achowicza i projekt adaptacji muzealnej z 1962 roku;<\/li>\n<li><strong>M.09<\/strong>, studium historyczno-architektoniczne z 2024 roku autorstwa Agnieszki Goli, Grzegorza Grajewskiego i Magdy \u0141awickiej;<\/li>\n<li><strong>M.10<\/strong>, zalecenia konserwatorskie Dolno\u015bl\u0105skiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w z 6 czerwca 2024 roku.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Sam regulamin nie zawiera jednak pe\u0142nej tre\u015bci wszystkich tych za\u0142\u0105cznik\u00f3w. To najwa\u017cniejsza luka obecnego badania. Dopiero M.05 mo\u017ce da\u0107 miarodajny wykaz ro\u015blin drzewiastych z wymiarami i ocen\u0105 stanu. M.09 mo\u017ce z kolei zawiera\u0107 fotografie, plany i ustalenia historyczne, kt\u00f3re przesun\u0105 granic\u0119 wiedzy o powojennych przekszta\u0142ceniach ogrodu.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"2560\" height=\"1626\" class=\"wp-image-990217\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-scaled.jpg\" alt=\"Boczna elewacja Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-300x191.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-1024x650.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-768x488.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-1536x975.jpg 1536w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-07-2012-2048x1301.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/><figcaption>Boczna elewacja zespo\u0142u pobernardy\u0144skiego w 2012 roku. Fot. Piklus, 2012, CC BY-SA 3.0 PL. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Klasztor_Bernardyn\u00f3w_ul._Bernardy\u0144ska_5_Wroc\u0142aw_(02).jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure>\n  <img width=\"2560\" height=\"1707\" class=\"wp-image-990218\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-scaled.jpg\" alt=\"Dawny klasztor bernardyn\u00f3w we Wroc\u0142awiu w 2016 roku\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-scaled.jpg 2560w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-300x200.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-768x512.jpg 768w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-1536x1024.jpg 1536w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-08-2016-2048x1365.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/><figcaption>Dawny klasztor, obecnie cz\u0119\u015b\u0107 Muzeum Architektury, w 2016 roku. Fot. Anna Jaworska, 2016, CC BY 3.0. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Klasztor01.jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"rzezby\">Rze\u017aba w centrum i popiersie Olgierda Czernera<\/h2>\n<p>W tradycyjnym modelu wirydarza centralne miejsce mog\u0142a zajmowa\u0107 studnia, fontanna, drzewo albo inny element symboliczny i u\u017cytkowy. Wroc\u0142awski dziedziniec ma dzi\u015b w centrum kamienn\u0105 rze\u017ab\u0119 datowan\u0105 w opracowaniu Pier\u015bcionek na XIX wiek.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup> Nie uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 mocnego \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re pozwala\u0142oby bez w\u0105tpliwo\u015bci rozwin\u0105\u0107 jej ikonografi\u0119 i pochodzenie. Dlatego nie dopisujemy jej historii na podstawie podobie\u0144stwa ze zdj\u0119\u0107.<\/p>\n<p>Drugi akcent rze\u017abiarski ma bardzo dobrze udokumentowan\u0105 genez\u0119. 6 listopada 2021 roku, w pierwsz\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci Olgierda Czernera, w wirydarzu ods\u0142oni\u0119to jego popiersie. Czerner by\u0142 inicjatorem powstania Muzeum Architektury, jego pierwszym dyrektorem oraz konserwatorem zabytk\u00f3w Wroc\u0142awia w latach 1955-1965.<sup><a href=\"#ref-14\">[14]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>To szczeg\u00f3lnie trafne miejsce dla tego upami\u0119tnienia. Czerner wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 powojenn\u0105 polityk\u0119 konserwatorsk\u0105 miasta, a muzeum ulokowane w odbudowanym zespole pobernardy\u0144skim jest jednym z najbardziej czytelnych materialnych \u015blad\u00f3w tamtej epoki.<\/p>\n<figure>\n  <img width=\"1235\" height=\"855\" class=\"wp-image-990222\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-12-2011.jpg\" alt=\"Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu za zieleni\u0105 Parku S\u0142owackiego\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" srcset=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-12-2011.jpg 1235w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-12-2011-300x208.jpg 300w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-12-2011-1024x709.jpg 1024w, https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/wirydarz-muzeum-architektury-12-2011-768x532.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1235px) 100vw, 1235px\" \/><figcaption>Zesp\u00f3\u0142 pobernardy\u0144ski cz\u0119\u015bciowo ukryty w zieleni Parku S\u0142owackiego w 2011 roku. Fot. Neo[EZN] \/ fotopolska.eu, 2011, CC BY-SA 3.0. <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wroc\u0142aw,_Muzeum_Architektury_-_fotopolska.eu_(178571).jpg\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">\u0179r\u00f3d\u0142o i licencja: Wikimedia Commons<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h2 id=\"factcheck\">Fact-check: co w popularnym opisie ogrodu jest prawd\u0105<\/h2>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table>\n<thead>\n<tr>\n<th>Twierdzenie<\/th>\n<th>Ocena<\/th>\n<th>Co wynika ze \u017ar\u00f3de\u0142<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\u201eTo wirydarz dawnego klasztoru\u201d<\/td>\n<td><strong>Tak<\/strong><\/td>\n<td>Wewn\u0119trzny dziedziniec nale\u017ca\u0142 do zespo\u0142u klasztornego bernardyn\u00f3w i taki uk\u0142ad opisuj\u0105 badania architektoniczne.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eS\u0142u\u017cy\u0142 zakonnicom i zakonnikom\u201d<\/td>\n<td><strong>Nieprecyzyjne<\/strong><\/td>\n<td>W tym konkretnym klasztorze mieszkali bernardyni, czyli m\u0119ska wsp\u00f3lnota. Odeszli w 1522 roku.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eDzisiejsze cztery kwatery s\u0105 dawnym \u015bredniowiecznym ogrodem\u201d<\/td>\n<td><strong>Zbyt daleko id\u0105ce<\/strong><\/td>\n<td>Forma nawi\u0105zuje do historycznego modelu, ale obecne zagospodarowanie jest wynikiem rewaloryzacji i wcze\u015bniejszych przekszta\u0142ce\u0144.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eRewaloryzacj\u0119 przeprowadzono w 2000 roku\u201d<\/td>\n<td><strong>Tak<\/strong><\/td>\n<td>Rok potwierdza ZZM. Projekt wirydarza przypisuj\u0105 Januszowi Szyma\u0144skiemu publikacja naukowa i SARP.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eGeometria pojawi\u0142a si\u0119 dopiero w 2000 roku\u201d<\/td>\n<td><strong>Nie<\/strong><\/td>\n<td>Fotografia Arczy\u0144skiego z lat 1970-1974 pokazuje wcze\u015bniejszy formalny uk\u0142ad niskich \u017cywop\u0142ot\u00f3w.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eW centrum stoi XIX-wieczna kamienna rze\u017aba\u201d<\/td>\n<td><strong>Tak<\/strong><\/td>\n<td>Informacj\u0119 podaje opracowanie naukowe o ogrodach bernardy\u0144skich.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201ePopiersie Olgierda Czernera ods\u0142oni\u0119to w 2021 roku\u201d<\/td>\n<td><strong>Tak<\/strong><\/td>\n<td>Potwierdza to oficjalny komunikat Muzeum.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eR\u00f3\u017ce celowo symbolizuj\u0105 rajski ogr\u00f3d\u201d<\/td>\n<td><strong>Mo\u017cliwe, ale niepotwierdzone dla projektu<\/strong><\/td>\n<td>Symbolika r\u00f3\u017cy w kulturze chrze\u015bcija\u0144skiej jest dobrze znana, lecz w sprawdzonych dokumentach nie znaleziono wypowiedzi Szyma\u0144skiego potwierdzaj\u0105cej taki zamys\u0142 projektowy.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\u201eDo ogrodu mo\u017cna wej\u015b\u0107 za darmo przez ca\u0142y dzie\u0144\u201d<\/td>\n<td><strong>Brak aktualnego oficjalnego potwierdzenia<\/strong><\/td>\n<td>Muzeum publikuje cennik i informuje o bezp\u0142atnych \u015brodach. Nie znaleziono osobnej aktualnej zasady gwarantuj\u0105cej bezp\u0142atne wej\u015bcie tylko do wirydarza w pozosta\u0142e dni.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<h2 id=\"zwiedzanie\">Jak zwiedza\u0107 wirydarz w 2026 roku<\/h2>\n<p>Stan informacji sprawdzono 9 sierpnia 2026 roku. Muzeum Architektury mie\u015bci si\u0119 przy ul. Bernardy\u0144skiej 7. Wej\u015bcie dla zwiedzaj\u0105cych znajduje si\u0119 od strony Alei Juliusza S\u0142owackiego. Oficjalne godziny to: wtorek i \u015broda 10:00-17:00, czwartek i pi\u0105tek 12:00-19:00, sobota i niedziela 10:00-17:00. W poniedzia\u0142ki muzeum jest zamkni\u0119te.<sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Bilet normalny kosztuje obecnie 20 z\u0142, ulgowy 14 z\u0142, rodzinny 25 z\u0142. W \u015brody wst\u0119p do muzeum jest bezp\u0142atny.<sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup> Je\u015bli celem jest wy\u0142\u0105cznie ogr\u00f3d w inny dzie\u0144 tygodnia, lepiej nie opiera\u0107 si\u0119 na viralowym po\u015bcie. Aktualna strona muzeum nie podaje osobnego bezp\u0142atnego biletu do wirydarza.<\/p>\n<p>W praktyce ogr\u00f3d jest niewielki. Nie nale\u017cy oczekiwa\u0107 drugiego ogrodu botanicznego. Jego warto\u015b\u0107 polega na czym\u015b innym: mo\u017cna w jednym kadrze zobaczy\u0107 p\u00f3\u017anogotyck\u0105 przestrze\u0144 klasztorn\u0105, \u015blady powojennej rekonstrukcji, formaln\u0105 kompozycj\u0119 ro\u015blinn\u0105 z XX i XXI wieku oraz elementy wsp\u00f3\u0142czesnej pami\u0119ci o muzeum.<\/p>\n<h2 id=\"czego-nie-wiemy\">Czego nadal nie wiemy i jak mo\u017cna to sprawdzi\u0107<\/h2>\n<p>Po ponownej weryfikacji \u017ar\u00f3de\u0142 kilka pyta\u0144 pozostaje otwartych. To nie s\u0105 drobiazgi. Od nich zale\u017cy, czy da si\u0119 przej\u015b\u0107 od og\u00f3lnej historii do historii konkretnych ro\u015blin.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Pe\u0142ny projekt Janusza Szyma\u0144skiego z 2000 roku.<\/strong> Potrzebny jest plan zagospodarowania, legenda nasadze\u0144, opis techniczny, kosztorys, zestawienie materia\u0142u szk\u00f3\u0142karskiego i fotografie przed wykonaniem oraz po wykonaniu.<\/li>\n<li><strong>Inwentaryzacja M.05 z 2023 i 2024 roku.<\/strong> Powinna pozwoli\u0107 ustali\u0107 gatunki, obwody, stan i lokalizacj\u0119 cz\u0119\u015bci ro\u015blin drzewiastych.<\/li>\n<li><strong>Studium M.09 z 2024 roku.<\/strong> Mo\u017ce zawiera\u0107 dok\u0142adniejsz\u0105 chronologi\u0119 przekszta\u0142ce\u0144 oraz materia\u0142y niewidoczne w publicznym regulaminie konkursu.<\/li>\n<li><strong>Dokumentacja ogrodu z odbudowy 1956-1974.<\/strong> Fotografia Arczy\u0144skiego pokazuje gotowy formalny uk\u0142ad, ale nie m\u00f3wi, kto go zaprojektowa\u0142 i kiedy dok\u0142adnie zosta\u0142 wykonany.<\/li>\n<li><strong>To\u017csamo\u015b\u0107 konkretnych starszych cis\u00f3w i innych krzew\u00f3w.<\/strong> Sam rozmiar ro\u015bliny nie daje pewnej daty sadzenia. Potrzebne s\u0105 plany, rachunki, inwentaryzacje albo fotografie pozwalaj\u0105ce \u015bledzi\u0107 ten sam okaz.<\/li>\n<li><strong>Dok\u0142adna historia XIX-wiecznej rze\u017aby centralnej.<\/strong> Jej datowanie jest publikowane, ale pochodzenie i ikonografia wymagaj\u0105 odr\u0119bnego sprawdzenia w katalogu zbior\u00f3w lub archiwum muzeum.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Dopiero po zdobyciu tych dokument\u00f3w b\u0119dzie mo\u017cna zbudowa\u0107 wiarygodn\u0105 tabel\u0119 \u201eprzed 1945, odbudowa 1956-1974, stan oko\u0142o 1970-1974, projekt 2000, stan 2005, 2011, inwentaryzacja 2023\/2024, stan 2026\u201d i pr\u00f3bowa\u0107 \u015bledzi\u0107 losy poszczeg\u00f3lnych egzemplarzy.<\/p>\n<h2 id=\"jak-czytac-ogrod\">Jak czyta\u0107 ten ogr\u00f3d podczas wizyty<\/h2>\n<p>Najciekawsze pytanie nie brzmi \u201eczy to prawdziwy \u015bredniowieczny ogr\u00f3d?\u201d. Taka odpowied\u017a by\u0142aby zbyt prosta. Lepiej patrze\u0107 na cztery rzeczy osobno.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Przestrze\u0144.<\/strong> Zamkni\u0119ty dziedziniec i relacja z kru\u017cgankami wyrastaj\u0105 z programu dawnego klasztoru.<\/li>\n<li><strong>Mury.<\/strong> Zesp\u00f3\u0142 zachowuje historyczn\u0105 substancj\u0119, ale przeszed\u0142 rozleg\u0142\u0105 powojenn\u0105 rekonstrukcj\u0119 i adaptacj\u0119.<\/li>\n<li><strong>Geometria.<\/strong> Formalne kwatery s\u0105 starsze ni\u017c rewaloryzacja z 2000 roku, co pokazuje fotografia z lat 70.<\/li>\n<li><strong>Ro\u015bliny.<\/strong> Obecny zestaw jest wynikiem wsp\u00f3\u0142czesnego projektowania i piel\u0119gnacji. Nie ma dowodu, \u017ce konkretne dzisiejsze nasadzenia si\u0119gaj\u0105 okresu bernardy\u0144skiego.<\/li>\n<\/ul>\n<p>W\u0142a\u015bnie to nak\u0142adanie si\u0119 epok czyni wirydarz ciekawym. Ogr\u00f3d nie jest scenografi\u0105 udaj\u0105c\u0105 XV wiek, ale te\u017c nie jest zwyk\u0142\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 rabat\u0105 w przypadkowym miejscu. Jest cz\u0119\u015bci\u0105 historii konserwacji Wroc\u0142awia.<\/p>\n<h2 id=\"faq\">FAQ<\/h2>\n<details>\n<summary>Czy wirydarz Muzeum Architektury jest \u015bredniowieczny?<\/summary>\n<p>\u015aredniowieczny rodow\u00f3d ma sama przestrze\u0144 klasztornego wirydarza i uk\u0142ad zabudowy. Dzisiejsza kompozycja ro\u015blinna nie jest zachowanym XV-wiecznym ogrodem. Przesz\u0142a powojenne przekszta\u0142cenia i rewaloryzacj\u0119 w 2000 roku.<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Kto zaprojektowa\u0142 obecny wirydarz?<\/summary>\n<p>Rok rewaloryzacji 2000 potwierdza Zarz\u0105d Zieleni Miejskiej. Publikacja naukowa z 2018 roku opisuje bukszpanowe \u017cywop\u0142oty jako wykonane wed\u0142ug projektu J. Szyma\u0144skiego z 2000 roku, a SARP wymienia wirydarz Muzeum Architektury w\u015br\u00f3d realizacji Janusza Szyma\u0144skiego.<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Czy projekt wykona\u0142a EKO-terra?<\/summary>\n<p>Nie uda\u0142o si\u0119 tego potwierdzi\u0107 w ponownym przegl\u0105dzie wiarygodnych \u017ar\u00f3de\u0142. Dlatego tej informacji nie nale\u017cy obecnie podawa\u0107 jako faktu. Najlepiej udokumentowane jest autorstwo Janusza Szyma\u0144skiego.<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Jakie ro\u015bliny rosn\u0105 w wirydarzu?<\/summary>\n<p>W \u017ar\u00f3dle naukowym wymieniono bukszpan, cisy, kwiaty i treja\u017ce. Dodatkowa obserwacja z 2009 roku opisuje r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017ce, hosty, bergenie, paprocie, toje\u015b\u0107, \u017curawki i akant. Brakuje publicznie dost\u0119pnej pe\u0142nej aktualnej listy z inwentaryzacji M.05.<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Czy wiadomo, co ros\u0142o tutaj za bernardyn\u00f3w?<\/summary>\n<p>Nie w takim stopniu, by odtworzy\u0107 list\u0119 ro\u015blin konkretnego wroc\u0142awskiego wirydarza. Istniej\u0105 dane por\u00f3wnawcze o ro\u015blinach uprawianych przez bernardyn\u00f3w oraz plan Wroc\u0142awia z 1562 roku, ale plan powsta\u0142 oko\u0142o 40 lat po opuszczeniu zespo\u0142u przez zakonnik\u00f3w.<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Czy do ogrodu mo\u017cna wej\u015b\u0107 bez biletu?<\/summary>\n<p>Oficjalna strona Muzeum podaje aktualny cennik oraz bezp\u0142atny wst\u0119p w \u015brody. Nie znaleziono obecnie oficjalnego potwierdzenia zasady, \u017ce w pozosta\u0142e dni mo\u017cna wej\u015b\u0107 bez biletu wy\u0142\u0105cznie do wirydarza.<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Czy dzisiejsze bukszpany mog\u0105 pochodzi\u0107 z lat 70. XX wieku?<\/summary>\n<p>Teoretycznie cz\u0119\u015b\u0107 starszych ro\u015blin mog\u0142a przetrwa\u0107 kolejne prace, ale fotografia nie pozwala przypisa\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci konkretnym egzemplarzom. Potrzebne s\u0105 plany nasadze\u0144, inwentaryzacje lub por\u00f3wnywalne zdj\u0119cia w wysokiej rozdzielczo\u015bci.<\/p>\n<\/details>\n<h2 id=\"wniosek\">Nie rekonstrukcja XV wieku, tylko \u017cywa historia konserwacji<\/h2>\n<p>Wirydarz Muzeum Architektury jest ciekawszy, kiedy przestaje si\u0119 go przedstawia\u0107 jako \u201eukryty \u015bredniowieczny ogr\u00f3d\u201d. \u015aredniowieczna jest jego geneza przestrzenna. Ogrody przy kompleksie zmienia\u0142y funkcje przez stulecia. Wojna zniszczy\u0142a du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zabudowy. Powojenna odbudowa stworzy\u0142a nowe ramy dla muzeum i formalnego ogrodu. Zdj\u0119cie z lat 1970-1974 pokazuje, \u017ce geometryczne kwatery istnia\u0142y przed projektem z 2000 roku. Janusz Szyma\u0144ski nie zaczyna\u0142 wi\u0119c na pustym dziedzi\u0144cu. Rewaloryzowa\u0142 miejsce, kt\u00f3re mia\u0142o ju\u017c w\u0142asn\u0105, powojenn\u0105 warstw\u0119 ogrodow\u0105.<\/p>\n<p>Najwi\u0119ksza zagadka pozostaje w dokumentach. Je\u015bli uda si\u0119 zdoby\u0107 projekt Szyma\u0144skiego, M.05 i M.09, mo\u017cna b\u0119dzie odpowiedzie\u0107 na pytanie znacznie bardziej konkretne ni\u017c \u201eco tu ro\u015bnie?\u201d. B\u0119dzie mo\u017cna sprawdzi\u0107, <strong>kt\u00f3re elementy zachowano, kt\u00f3re wymieniono i czy kt\u00f3ry\u015b z dzisiejszych okaz\u00f3w naprawd\u0119 pami\u0119ta ogr\u00f3d sprzed rewaloryzacji z 2000 roku<\/strong>.<\/p>\n<h2 id=\"bibliografia\">\u0179r\u00f3d\u0142a i bibliografia<\/h2>\n<ol>\n<li id=\"ref-1\">Zarz\u0105d Zieleni Miejskiej we Wroc\u0142awiu, <em>Park im. Juliusza S\u0142owackiego<\/em>. Informacja o rewaloryzacji wirydarza w 2000 roku. <a href=\"https:\/\/zzm.wroc.pl\/obiektyzzmcp\/park-im-juliusza-slowackiego\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">zzm.wroc.pl<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-2\">M. Jagie\u0142\u0142o, W. Brzezowski, <em>Nie tylko bukszpany. O autentyzmie ogrodowej szaty ro\u015blinnej w formach \u017cywop\u0142otowych i topiarycznych<\/em>, w: <em>Dziedzictwo architektoniczne. Restauracje i adaptacje zabytk\u00f3w<\/em>, Politechnika Wroc\u0142awska, 2018. <a href=\"https:\/\/dbc.wroc.pl\/Content\/53431\/Dziedzictwo_Architektoniczne_Restauracje.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-3\">E. Grodzka, <em>The post-war reconstruction of the former Bernardine monastery in Wroc\u0142aw and its adaptation for the Museum of Architecture<\/em>, \u201eArchitectus\u201d, 2016. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.5277\/arc160102\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">10.5277\/arc160102<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-4\">B. Pier\u015bcionek, <em>Ogrody u\u017cytkowe klasztor\u00f3w bernardy\u0144skich<\/em>, 2012. <a href=\"https:\/\/repozytorium.biblos.pk.edu.pl\/redo\/resources\/31481\/file\/suwFiles\/PierscionekB_OgrodyUzytkowe.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Repozytorium Politechniki Krakowskiej, PDF<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-5\">Jagie\u0142\u0142o, Brzezowski 2018, rycina i opis wirydarza wed\u0142ug projektu J. Szyma\u0144skiego z 2000 roku, \u017ar\u00f3d\u0142o jak w poz. 2.<\/li>\n<li id=\"ref-6\">Fotopolska, Stefan Arczy\u0144ski, fotografia wirydarza datowana na 1970-1974. <a href=\"https:\/\/fotopolska.eu\/480862,foto.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rekord archiwalny<\/a>. Materia\u0142 wykorzystany do analizy wizualnej, nie jako ilustracja publikacyjna.<\/li>\n<li id=\"ref-7\">Saturejka, <em>Wirydarz w Muzeum Architektury<\/em>, 16.07.2009. Datowana obserwacja ogrodnicza, \u017ar\u00f3d\u0142o pomocnicze. <a href=\"https:\/\/saturejka.blogspot.com\/2009\/07\/wirydarz-w-muzeum-architektury.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">saturejka.blogspot.com<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-8\">Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu, <em>Regulamin konkursu na opracowanie koncepcji architektonicznej przebudowy i rozbudowy zespo\u0142u Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu<\/em>, 2024. <a href=\"https:\/\/ma.wroc.pl\/workspace\/bip\/ma_regulamin.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-9\">Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu, <em>Informacje<\/em>, godziny otwarcia i cennik, stan sprawdzony 9.08.2026. <a href=\"https:\/\/ma.wroc.pl\/pl\/informacje\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ma.wroc.pl<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-10\">Grodzka 2016, informacje o zniszczeniu oraz odbudowie w latach 1956-1974, \u017ar\u00f3d\u0142o jak w poz. 3.<\/li>\n<li id=\"ref-11\">Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu, <em>Historia muzeum<\/em>. <a href=\"https:\/\/ma.wroc.pl\/pl\/o-muzeum\/historia-muzeum\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ma.wroc.pl<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-12\">Polska-org, fotografia \u201eDziedziniec klasztoru bernardyn\u00f3w\u201d, datowana na 1919 rok. <a href=\"https:\/\/polska-org.pl\/12487875,foto.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rekord archiwalny<\/a>. Materia\u0142 referencyjny.<\/li>\n<li id=\"ref-13\">SARP Oddzia\u0142 Wroc\u0142aw, <em>Po\u017cegnanie &#8211; Kol. Janusz Szyma\u0144ski<\/em>, 18.06.2024. W\u015br\u00f3d wa\u017cniejszych realizacji wymieniono wirydarz Muzeum Architektury. <a href=\"https:\/\/wroclaw.sarp.pl\/pokaz\/pozegnanie-kol.-janusz-szymanski,725\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">SARP Wroc\u0142aw<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-14\">Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu, <em>Olgierd Czerner<\/em>, archiwum wystaw, 2021. Informacja o ods\u0142oni\u0119ciu popiersia w wirydarzu. <a href=\"https:\/\/ma.wroc.pl\/pl\/wystawy\/archiwum-wystaw\/olgierd-czerner\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ma.wroc.pl<\/a>.<\/li>\n<li id=\"ref-15\">Wikimedia Commons, pliki wykorzystane jako ilustracje. Pe\u0142na lista autor\u00f3w, dat i licencji znajduje si\u0119 w podpisach zdj\u0119\u0107 oraz w osobnym banku zdj\u0119\u0107 przygotowanym do artyku\u0142u.<\/li>\n<\/ol>\n<\/article>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wirydarz Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu ma \u015bredniowieczny rodow\u00f3d przestrzenny, ale dzisiejszy ogr\u00f3d jest wynikiem wielu przekszta\u0142ce\u0144. Odtwarzamy jego histori\u0119, ro\u015bliny i rewaloryzacj\u0119 z 2000 roku.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":990211,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[235,233,236,237,234,230,232,231,162],"class_list":["post-990210","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nauka","tag-architektura-krajobrazu","tag-bernardyni","tag-edmund-malachowicz","tag-janusz-szymanski","tag-konserwacja-zabytkow","tag-muzeum-architektury","tag-ogrody-historyczne","tag-wirydarz","tag-wroclaw"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/990210","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=990210"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/990210\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":990224,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/990210\/revisions\/990224"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/990211"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=990210"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=990210"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=990210"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}