{"id":991532,"date":"2026-10-28T00:15:00","date_gmt":"2026-10-28T00:15:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/?p=991532"},"modified":"2026-10-28T11:51:32","modified_gmt":"2026-10-28T11:51:32","slug":"chryzopraz-szklary","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/10\/28\/chryzopraz-szklary\/","title":{"rendered":"Chryzopraz, prazopal i zielone opale ze Szklar i Wzg\u00f3rz Niemcza\u0144skich"},"content":{"rendered":"<article class=\"sn-chryzopraz-szklary\">\n<p><strong>Najstarsze znane z\u0142o\u017ce chryzoprazu eksploatowane na skal\u0119 handlow\u0105 le\u017cy pod Z\u0105bkowicami \u015al\u0105skimi. Przez dwa stulecia s\u0142owo chryzopraz oznacza\u0142o w jubilerstwie wy\u0142\u0105cznie zielony kamie\u0144 z tego jednego pasa wzg\u00f3rz.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup> Jego p\u0142yty zdobi\u0105, jak argumentuje czeski badacz, prask\u0105 kaplic\u0119 \u015bw. Wac\u0142awa, cho\u0107 na \u015bl\u0105skie pochodzenie nie ma dokumentu z epoki.<sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup> Fryderyk II nosi\u0142 go w tabakierkach.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup> W 1973 r. zak\u0142ady g\u00f3rnicze w Szklarach skupi\u0142y 1200 kg tego kamienia, a dzi\u015b pojedynczy okaz nadaj\u0105cy si\u0119 do bi\u017cuterii jest wydarzeniem w skali regionu.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><\/strong><\/p>\n<p>Pod Szklarami, Tomicami i Ko\u017amicami, na odcinku kilku kilometr\u00f3w, w tej samej rdzawej zwietrzelinie serpentynitu siedz\u0105 obok siebie zielone chalcedony, zielone opale, mleczne i miodowe opale, brunatne chalcedony, karneole i zielone i\u0142y niklowe. Go\u0142ym okiem w mokrym kamieniu przy wykopie nie da si\u0119 ich odr\u00f3\u017cni\u0107, a r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy chryzoprazem a prazopalem jest r\u00f3\u017cnic\u0105 mi\u0119dzy minera\u0142em krystalicznym a bezpostaciow\u0105, uwodnion\u0105 krzemionk\u0105. Maj\u0105 inn\u0105 twardo\u015b\u0107, inn\u0105 g\u0119sto\u015b\u0107, inaczej si\u0119 szlifuj\u0105 i inaczej starzej\u0105.<\/p>\n<h2>W skr\u00f3cie<\/h2>\n<ul>\n<li><strong>Chryzopraz to chalcedon, prazopal i chryzopal to zielony opal.<\/strong> Ziele\u0144 w obu daje nikiel, a granica bywa rozmyta, bo oba powstaj\u0105 w tej samej zwietrzelinie.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/li>\n<li><strong>Waga, n\u00f3\u017c i lupa rozstrzygaj\u0105 w pi\u0119\u0107 minut<\/strong>; instrukcja krok po kroku otwiera ten artyku\u0142.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/li>\n<li><strong>Wszystkie zielone kamienie regionu pochodz\u0105 z jednego masywu pod Z\u0105bkowicami.<\/strong> Najbogatsze skupienia wybrano w latach 1972\u20131977; wyczerpana jest ods\u0142oni\u0119ta strefa, nie z\u0142o\u017ce.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/li>\n<li><strong>Zbieranie lu\u017anych okaz\u00f3w nie wymaga koncesji, ale wymaga zgody w\u0142a\u015bciciela gruntu<\/strong>, a trasa sztolni \u201eRobert&#8221; jest zamkni\u0119ta od 1 pa\u017adziernika 2026 r. do odwo\u0142ania.<sup><a href=\"#ref-8\">[8]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup><\/li>\n<\/ul>\n<h2>Spis tre\u015bci<\/h2>\n<ul>\n<li><a href=\"#test-kuchenny\">Test kuchenny: waga, n\u00f3\u017c i lupa rozstrzygaj\u0105 w pi\u0119\u0107 minut<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#skad-zielen\">Sk\u0105d si\u0119 bierze ziele\u0144: masyw Szklar i jego zwietrzelina<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#trzy-nazwy\">Chryzopraz, prazopal, chryzopal: trzy nazwy, dwa minera\u0142y i jeden barwnik<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#jak-odroznic\">Jak odr\u00f3\u017cni\u0107 chryzopraz od prazopalu i reszty kamieni ze Szklar<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#siedem-wiekow\">Siedem wiek\u00f3w kopania: od kaplicy \u015bw. Wac\u0142awa do huty niklu<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#stanowiska\">Stanowiska: co gdzie by\u0142o, a co da si\u0119 znale\u017a\u0107 dzi\u015b<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#rzadkie-mineraly\">Szklary poza zielonym kamieniem: pegmatyt i rzadkie minera\u0142y<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#jak-szukac\">Jak szuka\u0107 dzi\u015b: teren, prawo, rynek i nazwy handlowe<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#co-dalej\">Co dalej<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#faq\">Najcz\u0119stsze pytania<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#zrodla\">\u0179r\u00f3d\u0142a<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<h2 id=\"test-kuchenny\">Test kuchenny: waga, n\u00f3\u017c i lupa rozstrzygaj\u0105 w pi\u0119\u0107 minut<\/h2>\n<p>Chryzopraz i prazopal r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mechanik\u0105, nie barw\u0105, wi\u0119c do wst\u0119pnego rozstrzygni\u0119cia niepotrzebne jest laboratorium. Przed testami okaz umyj i wysusz: mokry kamie\u0144 wygl\u0105da lepiej, ni\u017c jest, i zmyla przy ogl\u0105daniu.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Zwa\u017c suchy okaz<\/strong> na wadze kuchennej, najlepiej z dok\u0142adno\u015bci\u0105 do grama. Wynik zapisz jako A.<\/li>\n<li><strong>Zmierz wyp\u00f3r.<\/strong> Postaw szklank\u0119 z wod\u0105 na wadze i wyzeruj j\u0105. Zawie\u015b kamie\u0144 na nitce tak, by by\u0142 ca\u0142kowicie zanurzony i nie dotyka\u0142 dna ani \u015bcianek. Odczyt z wagi to B.<\/li>\n<li><strong>Podziel A przez B.<\/strong> Wynik oko\u0142o 2,1 wskazuje opal, w tym prazopal; oko\u0142o 2,6 chalcedon, w tym chryzopraz.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> R\u00f3\u017cnica si\u0119ga jednej pi\u0105tej masy okazu, wi\u0119c waga kuchenna wystarczy.<\/li>\n<li><strong>Przy\u0142\u00f3\u017c n\u00f3\u017c stalowy<\/strong> o twardo\u015bci oko\u0142o 5,5. Rysuje opal; po chalcedonie ze\u015blizguje si\u0119 bez \u015bladu.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/li>\n<li><strong>Obejrzyj powierzchni\u0119 pod lup\u0105.<\/strong> Jednolita, drobnow\u0142\u00f3knista struktura to chryzopraz; zastyg\u0142y \u017cel, czasem z \u017c\u00f3\u0142tymi otoczkami getytu, to prazopal.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/li>\n<li><strong>Powt\u00f3rz ocen\u0119 po tygodniu<\/strong> wysychania. Opale z wykopu potrafi\u0105 matowie\u0107 i p\u0119ka\u0107 siatk\u0105 drobnych rys; chryzopraz pozostaje bez zmian.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Warto\u015bci odniesienia pochodz\u0105 z pomiar\u00f3w GIA na materiale z tanzanijskiego Haneti oraz z bada\u0144 okaz\u00f3w ze Szklar. To te same dwa minera\u0142y i ten sam niklowy barwnik, wi\u0119c liczby przenosz\u0105 si\u0119 dobrze; ostro\u017cnie trzeba traktowa\u0107 jedynie okazy mieszane i z przerostami pod\u0142o\u017ca.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"skad-zielen\">Sk\u0105d si\u0119 bierze ziele\u0144: masyw Szklar i jego zwietrzelina<\/h2>\n<p>Wszystkie zielone kamienie z tego rejonu pochodz\u0105 z jednego cia\u0142a skalnego: masywu serpentynitowego Szklar, po\u0142o\u017conego oko\u0142o 7 km na p\u00f3\u0142noc od Z\u0105bkowic \u015al\u0105skich, w strefie dyslokacyjnej Niemczy. Masyw jest wyd\u0142u\u017cony z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie przy szeroko\u015bci oko\u0142o 2 km <sup><a href=\"#ref-12\">[12]<\/a><\/sup> i tworzy pas wzg\u00f3rz: Wzg\u00f3rza Ko\u017amickie (307 m n.p.m.), Wzg\u00f3rza Tomickie (345 m), Szklan\u0105 G\u00f3r\u0119 (372 m) i Wzg\u00f3rze Siod\u0142owe (375 m). Serpentynity powsta\u0142y z perydotyt\u00f3w p\u0142aszcza, a w os\u0142onie le\u017c\u0105 gnejsy, amfibolity, mylonity i granitoidy, dawniej nazywane sjenitami z Niemczy.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> To fragment ofiolitu sudeckiego: serpentynizacja nast\u0105pi\u0142a w p\u00f3\u017anym sylurze lub wczesnym dewonie, oko\u0142o 420\u2013400 mln lat temu.<sup><a href=\"#ref-12\">[12]<\/a><\/sup><\/p>\n<figure>\n<a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/chryzopraz-szklary-1.jpg\" data-rel=\"lightbox-image-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/chryzopraz-szklary-1.jpg\" alt=\"Chryzopraz ze Szklar: zielona, zwarta krzemionka niklono\u015bna o woskowym po\u0142ysku\" width=\"2560\" height=\"1706\"><\/a><figcaption><strong>Chryzopraz z masywu Szklar (powiat z\u0105bkowicki).<\/strong> Fot. Lech Darski, <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Chryzopraz_-_Szklary,_Polska._(Poland).jpg\" data-rel=\"lightbox-image-1\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">licencja CC BY-SA 4.0<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h3>Sk\u0105d ziele\u0144: nikiel i krzemionka<\/h3>\n<p>Kluczem jest nie sama ska\u0142a, tylko to, co z niej zosta\u0142o po milionach lat wietrzenia w ciep\u0142ym i wilgotnym klimacie. Serpentynit rozpada\u0142 si\u0119 od g\u00f3ry w ziemist\u0105, \u017c\u00f3\u0142tobrunatn\u0105 do czerwonobrunatnej zwietrzelin\u0119 o mi\u0105\u017cszo\u015bci od kilku do kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w, miejscami do 60 i wi\u0119cej metr\u00f3w w kopalnych nieckach.<sup><a href=\"#ref-13\">[13]<\/a><\/sup> Nikiel ze ska\u0142y macierzystej w\u0119drowa\u0142 z roztworami w d\u00f3\u0142 i osadza\u0142 si\u0119 w g\u0142\u0119bszych strefach jako zielone minera\u0142y ilaste (pimelit, kerolit) oraz tzw. ruda czerwona, czyli zwietrzelina z ponad 0,4% Ni. Ta zwietrzelina jest w\u0142a\u015bnie laterytowym z\u0142o\u017cem niklu, kt\u00f3re przez sto lat by\u0142o powodem istnienia kopalni i huty w Szklarach. Pimelit zawiera od 17 do 31% NiO.<sup><a href=\"#ref-14\">[14]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>W tej samej zwietrzelinie kr\u0105\u017cy\u0142y roztwory krzemionki. Tam, gdzie wytr\u0105ca\u0142y si\u0119 powoli i krystalizowa\u0142y we w\u0142\u00f3kniste agregaty kwarcu, powsta\u0142 chalcedon. Tam, gdzie krzemionka osadza\u0142a si\u0119 szybciej jako uwodniony \u017cel, powsta\u0142 opal. Je\u015bli w roztworze by\u0142y zawieszone cz\u0105stki niklowych i\u0142\u00f3w, chalcedon stawa\u0142 si\u0119 chryzoprazem, a opal prazopalem lub chryzopalem. Je\u015bli ich nie by\u0142o, ten sam proces dawa\u0142 szary, brunatny lub \u017c\u00f3\u0142tawy chalcedon, karneol, mleczny i miodowy opal. St\u0105d ta pstrokata mieszanina w jednym wykopie: to jeden proces, r\u00f3\u017cnicowany tylko tempem wytr\u0105cania i tym, co akurat by\u0142o w roztworze.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<figure><a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/opal-szklary-zylki-1.jpg\" data-rel=\"lightbox-image-2\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/opal-szklary-zylki-1.jpg\" alt=\"\u017by\u0142ki mlecznego opalu w rdzawej zwietrzelinie serpentynitu, odkrywka w Szklarach\" width=\"800\" height=\"577\"><\/a><figcaption><strong>\u017by\u0142ki opalu w rdzawej zwietrzelinie.<\/strong> Fot. Piotr Sosnowski, <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Opal_szklary.JPG\" data-rel=\"lightbox-image-3\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">licencja CC BY-SA 4.0<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure><a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/opal-szklary-zylki-2.jpg\" data-rel=\"lightbox-image-4\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/opal-szklary-zylki-2.jpg\" alt=\"Cienkie \u017cy\u0142y opalu przecinaj\u0105ce zwietrzelin\u0119 serpentynitu w masywie Szklar\" width=\"800\" height=\"578\"><\/a><figcaption><strong>Druga odkrywka, ten sam obraz.<\/strong> Fot. Piotr Sosnowski, <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Opal_szklary_2.JPG\" data-rel=\"lightbox-image-5\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">licencja CC BY-SA 4.0<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<h3>Odmiany zwietrzeliny i formy skupie\u0144<\/h3>\n<p>Zwietrzelina nie jest jednorodna. Ni\u015bkiewicz wyr\u00f3\u017cni\u0142 trzy jej odmiany: zwietrza\u0142y serpentynit lity, zwietrzelin\u0119 z bloczkami i dominuj\u0105c\u0105 zwietrzelin\u0119 ziemist\u0105, kt\u00f3re zaz\u0119biaj\u0105 si\u0119 w pionie i poziomie bez \u017cadnej regularno\u015bci.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> W ziemistej odmianie barwy \u017c\u00f3\u0142tobrunatnej i czerwonobrunatnej, zwykle z zachowan\u0105 struktur\u0105 serpentynitu, trafiaj\u0105 si\u0119 nieforemne skupienia skrzemienia\u0142ej ska\u0142y zwanej sylikofitem, jasnozielone \u017cy\u0142ki hydrokrzemian\u00f3w niklu i w\u0142a\u015bnie \u017cy\u0142y kamieni ozdobnych.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Formy wyst\u0119powania s\u0105 bardzo r\u00f3\u017cne. Najcz\u0119\u015bciej s\u0105 to strome \u017cy\u0142ki o mi\u0105\u017cszo\u015bci od kilku milimetr\u00f3w do kilkunastu centymetr\u00f3w, kt\u00f3re szybko wyklinowuj\u0105. \u0141agodnie nachylone lub poziome \u017cy\u0142y chalcedonowo-opalowe si\u0119gaj\u0105 lokalnie do kilkudziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w grubo\u015bci. Obok nich powstaj\u0105 nieregularne gniazda i soczewki od kilku do kilkunastu centymetr\u00f3w, sporadycznie wi\u0119ksze. Stropowe partie pokrywy s\u0105 zwykle pozbawione skupie\u0144; te gromadz\u0105 si\u0119 w cz\u0119\u015bciach centralnych i przysp\u0105gowych profilu, a wyj\u0105tkowo wype\u0142niaj\u0105 szczeliny \u015bwie\u017cego serpentynitu.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Sp\u00f3r o genez\u0119 roztwor\u00f3w<\/h3>\n<p>O genez\u0119 roztwor\u00f3w spierano si\u0119 przez sto lat. Niemieccy geolodzy ko\u0144ca XIX w. (Foullon 1892, Aschermann 1897) wi\u0105zali krzemionk\u0119 z wietrzeniem serpentynitu, inni (Kosmann 1893, Illner 1902, Beyschlag i Krusch 1913, Hara\u0144czyk 1970) widzieli w niej roztwory hydrotermalne z g\u0142\u0119bi. Ni\u015bkiewicz w 1982 r. opowiedzia\u0142 si\u0119 za wietrzeniem i wskaza\u0142 cztery przes\u0142anki wyst\u0119powania chryzoprazu: ziemista zwietrzelina z zachowan\u0105 struktur\u0105 serpentynitu, mi\u0105\u017cszo\u015b\u0107 co najmniej kilkunastu metr\u00f3w, nieckowaty kszta\u0142t sp\u0105gu i podwy\u017cszona zawarto\u015b\u0107 niklu, oko\u0142o 1%.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> Co ciekawe, najbogatsza zielona ruda niklu zwykle chryzoprazu nie zawiera. Kamie\u0144 siedzi obok rudy, nie w niej. Wiek samej zwietrzeliny przypisuje si\u0119 oligocenowi lub paleogenowi, przez analogi\u0119 do innych lateryt\u00f3w, bez bezpo\u015bredniego datowania.<sup><a href=\"#ref-15\">[15]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-16\">[16]<\/a><\/sup> Badania izotop\u00f3w tlenu potwierdzi\u0142y niskotemperaturowe powstawanie krzemionki.<sup><a href=\"#ref-17\">[17]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"trzy-nazwy\">Chryzopraz, prazopal, chryzopal: trzy nazwy, dwa minera\u0142y i jeden barwnik<\/h2>\n<p>Chryzopraz to chalcedon, czyli skrytokrystaliczna, w\u0142\u00f3knista odmiana kwarcu, zabarwiona na zielono przez rozproszone w niej cz\u0105stki niklowych minera\u0142\u00f3w ilastych. Prazopal i chryzopal to nazwy zielonego opalu pospolitego, zabarwionego tym samym niklem. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy nimi jest dok\u0142adnie taka, jak mi\u0119dzy chalcedonem a opalem: chryzopraz jest krystaliczny i prawie bezwodny, prazopal jest bezpostaciow\u0105 (\u015bci\u015blej: zbudowan\u0105 z opalu CT, czyli opalu krystobalitowo-trydymitowego) uwodnion\u0105 krzemionk\u0105 SiO2\u00b7nH2O. W Szklarach oba powstaj\u0105 w tej samej zwietrzelinie, cz\u0119sto w jednej \u017cyle, wi\u0119c zdarzaj\u0105 si\u0119 okazy przej\u015bciowe. Jerzy Ni\u015bkiewicz dzieli\u0142 ju\u017c w 1982 r. miejscowy chryzopraz na trzy typy: chalcedonowy (najwy\u017csza warto\u015b\u0107 jubilerska), opalowy i kwarcowy.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> Najnowszy przegl\u0105d Sachanbi\u0144skiego, Kuleby i Natkaniec-Nowak z 2023 r. idzie dalej i traktuje chryzopraz jako mieszanin\u0119 kilku polimorf\u00f3w SiO2 o r\u00f3\u017cnym stopniu uporz\u0105dkowania: opalu, chalcedonu, moganitu i kwarcu.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup> Ca\u0142o\u015bci\u0105 tematu zaj\u0105\u0142 si\u0119 ten sam zesp\u00f3\u0142 w monografii \u201eChryzopraz. Polski kamie\u0144 szlachetny&#8221; z 2025 r., pierwszej tak obszernej polskiej pracy o tym kamieniu.<sup><a href=\"#ref-18\">[18]<\/a><\/sup> W podr\u0119czniku granica mi\u0119dzy chryzoprazem a prazopalem jest ostra, w terenie bywa rozmyta.<\/p>\n<p>Barwnik jest w obu przypadkach ten sam. Klaproth powi\u0105za\u0142 ziele\u0144 chryzoprazu z niklem ju\u017c pod koniec XVIII w., a w literaturze \u015bl\u0105skiej m\u00f3wiono o ziemi chryzoprazowej, czyli zielonym ile niklowym. Zesp\u00f3\u0142 wroc\u0142awski (Sachanbi\u0144ski, Janeczek, Platonov, Rietmeijer 2002) pokaza\u0142, \u017ce barw\u0119 daj\u0105 nanometrowe wrostki niklowych krzemian\u00f3w warstwowych na granicach ziaren krzemionki, g\u0142\u00f3wnie Ni-kerolitu, podrz\u0119dnie pimelitu; domieszka Fe\u00b3\u207a daje odcie\u0144 \u017c\u00f3\u0142ty, a niebieskawe tony to rozpraszanie \u015bwiat\u0142a na mikrodefektach.<sup><a href=\"#ref-19\">[19]<\/a><\/sup> Czeski zesp\u00f3\u0142 z Akademii Nauk (\u010cerm\u00e1kov\u00e1, Hradil, Bezdi\u010dka, Hradilov\u00e1) po badaniach dyfrakcj\u0105 rentgenowsk\u0105, mikrosond\u0105, spektroskopi\u0105 Ramana i UV-VIS-NIR wskaza\u0142 w 2017 r. na pimelit.<sup><a href=\"#ref-20\">[20]<\/a><\/sup> Oba minera\u0142y nale\u017c\u0105 do uwodnionej serii niklowo-magnezowej pokrewnej talkowi, kt\u00f3rej nazwy IMA formalnie zdyskredytowa\u0142a w 2006 r., cho\u0107 gemmolodzy nadal ich u\u017cywaj\u0105, a Czesi argumentuj\u0105 za ich przywr\u00f3ceniem, bo woda mi\u0119dzypakietowa odr\u00f3\u017cnia je od bezwodnego talku i willemseitu.<sup><a href=\"#ref-21\">[21]<\/a><\/sup> Zawarto\u015b\u0107 NiO w chryzoprazie ze Szklar mie\u015bci si\u0119 mi\u0119dzy 0,004 a 1,23% wag., a ziele\u0144 wida\u0107 ju\u017c od oko\u0142o 0,05%.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup> Opal z tego samego z\u0142o\u017ca zawiera, wedle wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa, te same cz\u0105stki; w prazopalu z Tanzanii widma absorpcji obu kamieni s\u0105 niemal identyczne.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Sk\u0105d wobec tego dwie nazwy na jeden zielony opal? Prazopal (niem. Prasopal) to nazwa starsza i cz\u0119stsza w literaturze niemieckiej i gemmologicznej, chryzopal jest jej odpowiednikiem w cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 angloj\u0119zycznych i handlowych; niekt\u00f3re portale rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 chryzopal jako odmian\u0119 o z\u0142ocistozielonym odcieniu, ale to kryterium barwy, nie sk\u0142adu.<sup><a href=\"#ref-22\">[22]<\/a><\/sup> W GIA u\u017cywa si\u0119 wy\u0142\u0105cznie pary chrysoprase i prase opal.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup> Do tego dochodzi handlowy \u201eopal chryzoprazowy&#8221;, kt\u00f3ry bywa stosowany i do prazopalu, i do przej\u015bciowych chryzopraz\u00f3w opalowych. Dla czytelnika wystarczy zapami\u0119ta\u0107: chryzopraz to chalcedon, prazopal i chryzopal to opal, ziele\u0144 w obu daje nikiel.<\/p>\n<p>I jeszcze jedno s\u0142owo, kt\u00f3re myli: praz (prase). W starszej literaturze to ciemnozielony chalcedon lub kwarc z wrostkami chlorytu i aktynolitu, barwiony \u017celazem, nie niklem; nazwa opisuje kolor pora, a nie minera\u0142.<sup><a href=\"#ref-23\">[23]<\/a><\/sup> Praz z Wzg\u00f3rz Niemcza\u0144skich to zupe\u0142nie inna rodzina ni\u017c chryzopraz. Sam pimelit ma tu swoj\u0105 miejscowo\u015b\u0107 typow\u0105: Ko\u017amice (niem. Kosem\u00fctz), opisa\u0142 go Klaproth w 1788 r.<sup><a href=\"#ref-24\">[24]<\/a><\/sup><\/p>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table>\n<caption>Nazwy zielonych krzemionek i ich pu\u0142apki<\/caption>\n<thead>\n<tr>\n<th scope=\"col\">Nazwa<\/th>\n<th scope=\"col\">Co oznacza<\/th>\n<th scope=\"col\">Na co uwa\u017ca\u0107<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>Chryzopraz<\/td>\n<td>Zielona krzemionka niklono\u015bna; w gemmologii najcz\u0119\u015bciej odmiana chalcedonu.<\/td>\n<td>W literaturze polskiej nazwa bywa szersza i obejmuje mieszaniny faz krzemionkowych.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Prazopal \/ opal prazowy<\/td>\n<td>Zielony opal, zwykle wi\u0105zany z niklem.<\/td>\n<td>Nie identyfikuje si\u0119 go samym odcieniem.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Chryzopal<\/td>\n<td>Nazwa spotykana w obiegu kolekcjonerskim i handlowym.<\/td>\n<td>Przy cytowaniu trzeba wyja\u015bni\u0107, jaki materia\u0142 autor tak nazywa. Nie jest to wynik analizy.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Chryzopraz opalowy<\/td>\n<td>Termin stosowany dla opalowej odmiany materia\u0142u chryzoprazowego.<\/td>\n<td>Wyst\u0119puje w opracowaniu naukowym, nie jest tylko nazw\u0105 sprzedawc\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Opal zwyczajny<\/td>\n<td>Opal bez gry barw; mo\u017ce by\u0107 atrakcyjnie zabarwiony.<\/td>\n<td>\u201eZwyczajny&#8221; nie oznacza sztuczny ani bezwarto\u015bciowy.<sup><a href=\"#ref-25\">[25]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<h2 id=\"jak-odroznic\">Jak odr\u00f3\u017cni\u0107 chryzopraz od prazopalu i reszty kamieni ze Szklar<\/h2>\n<p>Pe\u0142n\u0105 instrukcj\u0119 rozstrzygania wag\u0105, no\u017cem i lup\u0105 przynosi sekcja \u201eTest kuchenny&#8221;. Poni\u017csza tabela zbiera liczby: pomiary GIA na materiale z Haneti<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup>, prac\u0119 Ni\u015bkiewicza o Szklarach i pomiary kaboszon\u00f3w<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a><\/sup>, uzupe\u0142nione badaniem prazopalu z Haneti<sup><a href=\"#ref-26\">[26]<\/a><\/sup>. To warto\u015bci przebadanych pr\u00f3bek, nie granice dla wszystkich okaz\u00f3w; w materia\u0142ach mieszanych wynik zale\u017cy od tego, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 okazu badano.<\/p>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table class=\"tab-szeroka\">\n<caption>Zielone i pokrewne kamienie masywu Szklar w bezpo\u015brednim por\u00f3wnaniu<\/caption>\n<thead>\n<tr>\n<th scope=\"col\">Cecha<\/th>\n<th scope=\"col\">Chryzopraz<\/th>\n<th scope=\"col\">Prazopal \/ chryzopal<\/th>\n<th scope=\"col\">Opal mleczny i miodowy<\/th>\n<th scope=\"col\">Chalcedon szary i brunatny, karneol<\/th>\n<th scope=\"col\">Zielony i\u0142 niklowy (pimelit, kerolit)<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>Czym jest<\/td>\n<td>Chalcedon, w\u0142\u00f3knisty skrytokrystaliczny kwarc<\/td>\n<td>Opal pospolity (opal CT), uwodniona krzemionka<\/td>\n<td>Opal pospolity bez niklu<\/td>\n<td>Chalcedon bez niklu; karneol barwiony \u017celazem<\/td>\n<td>Uwodniony krzemian Ni i Mg, pokrewny talkowi<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Barwa<\/td>\n<td>Jab\u0142kowa do szmaragdowej, r\u00f3wna<\/td>\n<td>Jab\u0142kowa, seledynowa, z\u0142ocistozielona, cz\u0119sto bardziej szklista<\/td>\n<td>Bia\u0142a, bia\u0142o-niebieska, bia\u0142o-zielona, \u017c\u00f3\u0142ta (miodowa)<\/td>\n<td>Szara, \u017c\u00f3\u0142tobrunatna, brunatna; karneol pomara\u0144czowoczerwony<\/td>\n<td>Jaskrawo zielona, matowa, ziemista<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Twardo\u015b\u0107 (Mohs)<\/td>\n<td>6,5 do 7<\/td>\n<td>ok. 5,5 do 6<\/td>\n<td>ok. 5,5<\/td>\n<td>6,5 do 7<\/td>\n<td>2 do 3, rysuje si\u0119 paznokciem<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>G\u0119sto\u015b\u0107 (g\/cm\u00b3)<\/td>\n<td>2,57 do 2,63<\/td>\n<td>2,09 do 2,13<\/td>\n<td>ok. 2,0 do 2,2<\/td>\n<td>2,57 do 2,63<\/td>\n<td>ok. 2,5 do 2,7, ale okaz jest porowaty i lekki<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Wsp\u00f3\u0142czynnik za\u0142amania<\/td>\n<td>1,549 (Tanzania); 1,546 do 1,550 (Szklary)<\/td>\n<td>1,455 (Tanzania); 1,445 do 1,447 (Szklary, typ opalowy)<\/td>\n<td>ok. 1,45<\/td>\n<td>1,53 do 1,54<\/td>\n<td>nie dotyczy (agregat ziemisty)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Woda w sk\u0142adzie<\/td>\n<td>\u015aladowa<\/td>\n<td>Kilka procent, SiO2\u00b7nH2O; w chryzoprazach opalowych ze Szklar do 5,5% obj.<\/td>\n<td>Jak prazopal<\/td>\n<td>\u015aladowa<\/td>\n<td>Woda mi\u0119dzypakietowa, traci j\u0105 przy ogrzaniu<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Przezroczysto\u015b\u0107 i po\u0142ysk<\/td>\n<td>P\u00f3\u0142przezroczysty do nieprzezroczystego, po\u0142ysk woskowy<\/td>\n<td>Zwykle bardziej prze\u015bwiecaj\u0105cy, po\u0142ysk szklisty do \u017cywicznego<\/td>\n<td>Prze\u015bwiecaj\u0105cy do mlecznego<\/td>\n<td>P\u00f3\u0142przezroczysty, woskowy<\/td>\n<td>Nieprzezroczysty, matowy<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Prze\u0142am<\/td>\n<td>Nier\u00f3wny, drzazgowy (typ chalcedonowy wg Ni\u015bkiewicza)<\/td>\n<td>Muszlowy, kraw\u0119dzie \u0142atwo si\u0119 wykruszaj\u0105<\/td>\n<td>Muszlowy, kruchy<\/td>\n<td>Muszlowy<\/td>\n<td>Ziemisty<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>N\u00f3\u017c stalowy<\/td>\n<td>Nie rysuje<\/td>\n<td>Rysuje<\/td>\n<td>Rysuje<\/td>\n<td>Nie rysuje<\/td>\n<td>Rysuje paznokie\u0107<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Lampa UV<\/td>\n<td>Oboj\u0119tny<\/td>\n<td>Oboj\u0119tny<\/td>\n<td>Zwykle oboj\u0119tny lub s\u0142aba bia\u0142a<\/td>\n<td>Oboj\u0119tny<\/td>\n<td>Oboj\u0119tny<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Zachowanie po wyschni\u0119ciu<\/td>\n<td>Bez zmian<\/td>\n<td>Mo\u017ce matowie\u0107 i p\u0119ka\u0107 siatk\u0105 drobnych rys, zw\u0142aszcza okazy z wykopu<\/td>\n<td>Jak prazopal, p\u0119ka cz\u0119\u015bciej<\/td>\n<td>Bez zmian<\/td>\n<td>Kruszy si\u0119, rozsypuje<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Ciep\u0142o i s\u0142o\u0144ce<\/td>\n<td>D\u0142ugie ogrzewanie i nas\u0142onecznienie bledn\u0105 barw\u0119; cz\u0119\u015b\u0107 barwy wraca po przechowaniu w wilgoci<\/td>\n<td>Bardziej wra\u017cliwy, barwa i przejrzysto\u015b\u0107 s\u0142abn\u0105 wraz z utrat\u0105 wody<\/td>\n<td>Jak prazopal<\/td>\n<td>Bez zmian<\/td>\n<td>Barwa trwa\u0142a, ale okaz si\u0119 rozpada<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Szlif i polerowanie<\/td>\n<td>Doskona\u0142y, trwa\u0142y po\u0142ysk; podstawa bi\u017cuterii<\/td>\n<td>Da si\u0119 szlifowa\u0107, polerowanie trudniejsze, podatny na zarysowania<\/td>\n<td>Ozdobny tylko wyj\u0105tkowo<\/td>\n<td>Dobry, materia\u0142 na kamee i gemmy<\/td>\n<td>Nie nadaje si\u0119<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>W Szklarach<\/td>\n<td>\u017by\u0142y, soczewki i bry\u0142y w ziemistej zwietrzelinie, najcz\u0119\u015bciej obok, nie w rudzie Ni<\/td>\n<td>W tych samych \u017cy\u0142ach, cz\u0119sto jako obw\u00f3dki i przej\u015bcia do chryzoprazu<\/td>\n<td>Najcz\u0119stszy opal masywu<\/td>\n<td>Powszechne \u017cy\u0142ki i nacieki; karneol rzadko<\/td>\n<td>Na kontakcie z serpentynitem, zwykle w g\u0142\u0119bszej cz\u0119\u015bci profilu<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<figure>\n<div class=\"sn-svg-scroll\">\n<svg viewBox=\"0 0 720 300\" role=\"img\" aria-label=\"Wykres s\u0142upkowy zakres\u00f3w g\u0119sto\u015bci zielonych krzemionek ze Szklar w gramach na centymetr sze\u015bcienny\" style=\"width:100%;min-width:640px;height:auto;font-family:system-ui,sans-serif\">\n<text x=\"10\" y=\"26\" font-size=\"17\" font-weight=\"bold\" fill=\"#12332a\">G\u0119sto\u015b\u0107 zielonych krzemionek i i\u0142\u00f3w ze Szklar (g\/cm\u00b3)<\/text>\n<line x1=\"150\" y1=\"45\" x2=\"150\" y2=\"270\" stroke=\"#9bb0a6\" stroke-width=\"1\"\/>\n<line x1=\"316.7\" y1=\"45\" x2=\"316.7\" y2=\"270\" stroke=\"#c8d4cd\" stroke-width=\"1\"\/>\n<line x1=\"483.3\" y1=\"45\" x2=\"483.3\" y2=\"270\" stroke=\"#c8d4cd\" stroke-width=\"1\"\/>\n<line x1=\"650\" y1=\"45\" x2=\"650\" y2=\"270\" stroke=\"#9bb0a6\" stroke-width=\"1\"\/>\n<text x=\"150\" y=\"288\" font-size=\"13\" fill=\"#4a5f56\" text-anchor=\"middle\">1,8<\/text>\n<text x=\"316.7\" y=\"288\" font-size=\"13\" fill=\"#4a5f56\" text-anchor=\"middle\">2,2<\/text>\n<text x=\"483.3\" y=\"288\" font-size=\"13\" fill=\"#4a5f56\" text-anchor=\"middle\">2,6<\/text>\n<text x=\"650\" y=\"288\" font-size=\"13\" fill=\"#4a5f56\" text-anchor=\"middle\">3,0<\/text>\n<rect x=\"476.7\" y=\"60\" width=\"30\" height=\"26\" rx=\"4\" fill=\"#1f7a4d\"\/>\n<text x=\"145\" y=\"78\" font-size=\"14\" fill=\"#12332a\" text-anchor=\"end\">Chryzopraz 2,57 do 2,63<\/text>\n<rect x=\"175\" y=\"100\" width=\"33.4\" height=\"26\" rx=\"4\" fill=\"#5fa867\"\/>\n<text x=\"145\" y=\"118\" font-size=\"14\" fill=\"#12332a\" text-anchor=\"end\">Prazopal 2,09 do 2,13<\/text>\n<rect x=\"166.7\" y=\"140\" width=\"33.3\" height=\"26\" rx=\"4\" fill=\"#9db8a4\"\/>\n<text x=\"145\" y=\"158\" font-size=\"14\" fill=\"#12332a\" text-anchor=\"end\">Opal mleczny 2,0 do 2,2<\/text>\n<rect x=\"476.7\" y=\"180\" width=\"30\" height=\"26\" rx=\"4\" fill=\"#8d6e63\"\/>\n<text x=\"145\" y=\"198\" font-size=\"14\" fill=\"#12332a\" text-anchor=\"end\">Chalcedon i karneol 2,57 do 2,63<\/text>\n<rect x=\"443.3\" y=\"220\" width=\"56.7\" height=\"26\" rx=\"4\" fill=\"#c9a227\"\/>\n<text x=\"145\" y=\"238\" font-size=\"14\" fill=\"#12332a\" text-anchor=\"end\">I\u0142 niklowy ok. 2,5 do 2,7<\/text>\n<\/svg>\n<\/div><figcaption><strong>Jeden test, jedna liczba.<\/strong> Zakresy g\u0119sto\u015bci z pomiar\u00f3w GIA na materiale z Haneti i z pracy Ni\u015bkiewicza o Szklarach; porowate i\u0142y bywaj\u0105 w praktyce l\u017cejsze.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n<figure>\n<a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/chryzopraz-szklary-2.jpg\" data-rel=\"lightbox-image-6\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/chryzopraz-szklary-2.jpg\" alt=\"Drugi okaz chryzoprazu ze Szklar o jednolitej jab\u0142kowej zieleni\" width=\"2560\" height=\"1707\"><\/a><figcaption><strong>Drugi okaz ze Szklar.<\/strong> Jednolita, drobnow\u0142\u00f3knista struktura pod lup\u0105 to cecha chryzoprazu chalcedonowego, najcenniejszego z trzech typ\u00f3w wyr\u00f3\u017cnionych przez Ni\u015bkiewicza. Fot. Lech Darski, <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Chryzopraz_-_Szklary,_Polska_(Poland).jpg\" data-rel=\"lightbox-image-7\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">licencja CC BY-SA 4.0<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<figure>\n<a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/prazopal-baumgarten.jpg\" data-rel=\"lightbox-image-8\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/prazopal-baumgarten.jpg\" alt=\"Prazopal ze \u015al\u0105ska z miejscowo\u015bci Baumgarten, okaz muzealny na jasnym tle ekspozycji\" width=\"2061\" height=\"1291\"><\/a><figcaption><strong>Prazopal ze \u015al\u0105ska, miejscowo\u015b\u0107 Baumgarten (dzi\u015b Braszowice).<\/strong> Okaz z ekspozycji Field Museum of Natural History w Chicago. Zielony opal wygl\u0105da jak chryzopraz, ale jest l\u017cejszy, mi\u0119kszy i ma muszlowy prze\u0142am. Fot. James St. John, <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Prase_opal_(Baumgarten,_Silesia,_Poland)_(29820660672).jpg\" data-rel=\"lightbox-image-9\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/2.0\/deed.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">licencja CC BY 2.0<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Trzy praktyczne wskaz\u00f3wki. Po pierwsze, mokry kamie\u0144 z wykopu zawsze wygl\u0105da lepiej i bardziej \u201eopalowo&#8221; ni\u017c po tygodniu na parapecie; ocen\u0119 zostaw na po wyschni\u0119ciu. Po drugie, okaz, w kt\u00f3rym jab\u0142kowe j\u0105dro przechodzi w szklist\u0105, l\u017cejsz\u0105 obw\u00f3dk\u0119, to zwykle chryzopraz opalowy w sensie Ni\u015bkiewicza: jeden okaz, dwie fazy. Po trzecie, pod lup\u0105 chryzopraz ma jednolit\u0105, drobnow\u0142\u00f3knist\u0105 struktur\u0119, a prazopal wygl\u0105da jak zastyg\u0142y \u017cel, czasem z \u017c\u00f3\u0142tymi otoczkami wok\u00f3\u0142 wrostk\u00f3w getytu, kt\u00f3re GIA opisa\u0142o jako typowe dla prazopalu.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup> Wiersze tabeli o blakni\u0119ciu barwy po ogrzewaniu traktuj ostro\u017cnie: recenzowanej pracy z pomiarem temperatury utraty barwy nie ma, ten w\u0105tek opiera si\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142ach popularnych.<\/p>\n<h2 id=\"siedem-wiekow\">Siedem wiek\u00f3w kopania: od kaplicy \u015bw. Wac\u0142awa do huty niklu<\/h2>\n<p>Szklary to najstarsze znane z\u0142o\u017ce chryzoprazu eksploatowane na skal\u0119 handlow\u0105 i przez dwa stulecia jedyne, do kt\u00f3rego ta nazwa w og\u00f3le si\u0119 odnosi\u0142a. Od 1775 r. s\u0142owo chryzopraz oznacza\u0142o wy\u0142\u0105cznie zielony chalcedon z okolic Frankensteinu, czyli dzisiejszych Z\u0105bkowic.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>\u015aredniowiecze: Praga i \u015aroda \u015al\u0105ska<\/h3>\n<p>Najstarszym dobrze udokumentowanym u\u017cyciem jest korona ze Skarbu \u015aredzkiego z pocz\u0105tku XIV w., w kt\u00f3rej w\u015br\u00f3d 193 kamieni jest chryzopraz.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup> S\u0142ynniejsza jest inkrustacja kaplicy \u015bw. Wac\u0142awa w katedrze praskiej, uko\u0144czonej w 1364 r. i konsekrowanej w 1367 r. Czeski badacz V\u00e1clav Ryba\u0159\u00edk uznaje, \u017ce tamtejsze chryzoprazy pochodz\u0105 \u201eprawdopodobnie&#8221; z okolic Frankensteinu, a ametysty i jaspisy z Cibou\u0161ova w Rudawach.<sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup> Jest to hipoteza o wysokim prawdopodobie\u0144stwie, nie fakt po\u015bwiadczony dokumentem z epoki.<sup><a href=\"#ref-27\">[27]<\/a><\/sup> Kronika H\u00e1jka z 1541 r. m\u00f3wi o poszukiwaniu kamieni dla Karola IV \u201epod Karkonoszami&#8221;, co jest tradycj\u0105, nie \u017ar\u00f3d\u0142em. Chryzoprazu ze \u015al\u0105ska na Karl\u0161tejnie nie potwierdza \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o: kaplica \u015bw. Krzy\u017ca jest wy\u0142o\u017cona jaspisami i ametystami z Rudaw. Na tym tle niedawna praca o kopalni niklu datuje odkrycie chryzoprazu pod Szklarami dopiero na XV w.<sup><a href=\"#ref-28\">[28]<\/a><\/sup> Je\u015bli praskie kamienie s\u0105 st\u0105d, t\u0119 dat\u0119 trzeba cofn\u0105\u0107 o sto lat.<\/p>\n<h3>XVIII wiek: nauka i pruski kr\u00f3l<\/h3>\n<p>Linneusz w 1735 r. wskaza\u0142 stanowiska \u015bl\u0105skie w Ko\u017amicach i Grochowej. Johann Gottlob Lehmann odwiedzi\u0142 odkrywki pod Ko\u017amicami i w 1761 r. wyda\u0142 pierwsz\u0105 rozpraw\u0119 naukow\u0105 o chryzoprazie z Ko\u017amic. Klaproth jako pierwszy powi\u0105za\u0142 ziele\u0144 z niklem, Gmelin to potwierdzi\u0142 w 1780 i 1790 r., a Werner umie\u015bci\u0142 chryzopraz w rodzinie kwarcu.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup> Pimelit, zielona \u201eziemia chryzoprazowa&#8221;, te\u017c ma tu swoj\u0105 miejscowo\u015b\u0107 typow\u0105: Ko\u017amice (Kosem\u00fctz), opisany przez Klaprotha w 1788 r.<sup><a href=\"#ref-24\">[24]<\/a><\/sup> W tym samym stuleciu w zwietrzelinie bito sztolnie i chodniki wy\u0142\u0105cznie za chryzoprazem; PIG nazywa to \u201egor\u0105czk\u0105 chryzoprazow\u0105&#8221;.<sup><a href=\"#ref-29\">[29]<\/a><\/sup> Fryderyk II, kt\u00f3ry zdoby\u0142 \u015al\u0105sk w 1740 r., faktycznie lubi\u0142 ten kamie\u0144: zachowa\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107 jego tabakierek z chryzoprazu, w tym egzemplarz z korpusem z jednego kawa\u0142ka z ok. 1765 r. w Victoria and Albert Museum, skradziony w Pary\u017cu w 2024 r. i odzyskany.<sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-30\">[30]<\/a><\/sup> Powtarzane w internecie opowie\u015bci o meblach z chryzoprazu w Sanssouci i o \u201ekr\u00f3lu chryzoprazu&#8221; nie maj\u0105 pokrycia w publikacjach ani w katalogach muzealnych.<\/p>\n<h3>1890 do 1983: kopalnia niklu, chryzopraz na boku<\/h3>\n<p>Pod koniec XIX w. w zwietrzelinie odkryto rud\u0119 niklu; oko\u0142o 1890 r. ruszy\u0142a kopalnia podziemna (\u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 lata 1890 do 1893), pod koniec dekady zak\u0142ad przer\u00f3bczy i huta w dzisiejszych Szklarach-Hucie. W czasie I wojny \u015bwiatowej (1914\/15) przesz\u0142a na odkrywk\u0119. Sztolnia \u201eRobert&#8221;, dzi\u015b trasa turystyczna, pochodzi z 1914 r.; w jej ociosach wida\u0107 \u017cy\u0142y i siatki \u017cy\u0142ek chryzoprazu, opalu, chalcedonu i magnezytu.<sup><a href=\"#ref-31\">[31]<\/a><\/sup> Po wojnie Zak\u0142ady G\u00f3rniczo-Hutnicze \u201eSzklary&#8221; dawa\u0142y 0,8 do 1,33 tys. ton niklu rocznie. Nowa odkrywka z lat 1965 do 1970 na wschodnim zboczu Szklanej G\u00f3ry ods\u0142oni\u0142a najbogatsze znane skupienia chryzoprazu, wybrane w latach 1972 do 1977. Skup kamienia przez ZGH wyni\u00f3s\u0142 45 kg w 1971 r., 1000 kg w 1972, 1200 kg w 1973 i 320 kg w 1974 r.; Ni\u015bkiewicz powo\u0142uje si\u0119 na informacj\u0119 dyrekcji ZGH i projekt poszukiwawczy Stachowiaka z 1978 r. i ocenia to wyst\u0105pienie jako najprawdopodobniej najzasobniejsze w historii masywu.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> Kopalni\u0119 i hut\u0119 zamkni\u0119to w 1983 r. z powodu niskiej zawarto\u015bci metalu, koszt\u00f3w energoch\u0142onnej pirometalurgii i py\u0142u azbestowego.<sup><a href=\"#ref-15\">[15]<\/a><\/sup> Do 1993 r. dzia\u0142a\u0142a tam jeszcze fabryka nawoz\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-28\">[28]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Co zosta\u0142o w ziemi<\/h3>\n<p>Z\u0142o\u017ce niklu ma status zaniechanego, z zasobami 17,2 mln ton rudy i ok. 125 tys. ton niklu, bez koncesji wydobywczej.<sup><a href=\"#ref-32\">[32]<\/a><\/sup> Ni\u015bkiewicz wyznaczy\u0142 w 1982 r. pi\u0119\u0107 obszar\u00f3w perspektywicznych na Szklanej G\u00f3rze, opieraj\u0105c si\u0119 na mapach mi\u0105\u017cszo\u015bci zwietrzeliny, sp\u0105gu i jako\u015bci rudy, opracowanych z danych wierce\u0144.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table>\n<caption>Pi\u0119\u0107 obszar\u00f3w perspektywicznych na Szklanej G\u00f3rze wg Ni\u015bkiewicza (1982)<\/caption>\n<thead>\n<tr>\n<th scope=\"col\">Obszar<\/th>\n<th scope=\"col\">Po\u0142o\u017cenie<\/th>\n<th scope=\"col\">Pod\u0142o\u017ce pokrywy zwietrzelinowej<\/th>\n<th scope=\"col\">Mi\u0105\u017cszo\u015b\u0107 zwietrzeliny<\/th>\n<th scope=\"col\">Uwagi<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>I<\/td>\n<td>wschodni stok Szklanej G\u00f3ry<\/td>\n<td>rynna w kierunku N\u2013S z dwiema rynnami bocznymi NWW\u2013SEE<\/td>\n<td>do 60 m w cz\u0119\u015bci centralnej i po\u0142udniowej, do 40 m w p\u00f3\u0142nocnej<\/td>\n<td>najbogatsze strefy skupie\u0144 chryzoprazu, wyeksploatowane w latach 1972\u20131977<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>II<\/td>\n<td>zachodni stok<\/td>\n<td>nieckowate obni\u017cenie o osi W\u2013E<\/td>\n<td>do 36 m<\/td>\n<td>perspektywiczna cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia o wy\u017cszej koncentracji niklu<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>III<\/td>\n<td>stok po\u0142udniowo-zachodni<\/td>\n<td>niecka o wyra\u017anym zarysie tr\u00f3jk\u0105tnym<\/td>\n<td>do 46 m<\/td>\n<td>g\u0142\u00f3wnie zwietrzelina ziemista z zachowan\u0105 struktur\u0105 serpentynitu<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>IV<\/td>\n<td>po\u0142udniowo-zachodnie kra\u0144ce<\/td>\n<td>nieregularna niecka z dwiema depresjami: po\u0142udniow\u0105 (rynna NW\u2013SE) i p\u00f3\u0142nocn\u0105 (owalna)<\/td>\n<td>do 69 m w depresji po\u0142udniowej, do 36 m w p\u00f3\u0142nocnej<\/td>\n<td>podwy\u017cszony nikiel tylko w depresji p\u00f3\u0142nocnej; Ni\u015bkiewicz uzna\u0142 j\u0105 za szczeg\u00f3lnie perspektywiczn\u0105<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>V<\/td>\n<td>cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-wschodnia<\/td>\n<td>nieregularna niecka w kierunku W\u2013E<\/td>\n<td>do 62 m<\/td>\n<td>cz\u0119\u015b\u0107 zachodnia wzbogacona w nikiel<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Od tamtej pory nikt nie rozpoznawa\u0142 masywu pod k\u0105tem chryzoprazu. Wyczerpana jest ods\u0142oni\u0119ta, najbogatsza strefa obszaru I, a nie z\u0142o\u017ce. Ni\u015bkiewicz wskazywa\u0142 przy tym, \u017ce te same przes\u0142anki pozwalaj\u0105 wyznaczy\u0107 perspektywy tak\u017ce w p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci masywu, a najbardziej racjonalnym sposobem pozyskiwania kamienia by\u0142aby eksploatacja r\u00f3wnolegle z ewentualnym przywr\u00f3ceniem wydobycia niklu.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"stanowiska\">Stanowiska: co gdzie by\u0142o, a co da si\u0119 znale\u017a\u0107 dzi\u015b<\/h2>\n<p>Jedyne udokumentowane, zasobne z\u0142o\u017ce chryzoprazu w regionie to masyw Szklar: Szklana G\u00f3ra, Wzg\u00f3rze Ko\u017amickie, Wzg\u00f3rze Tomickie i Wzg\u00f3rze Siod\u0142owe. Wzg\u00f3rza uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 jeden za drugim od p\u00f3\u0142nocy ku po\u0142udniowi, a ca\u0142y grzbiet ma oko\u0142o 7 km d\u0142ugo\u015bci, wi\u0119c zielony kamie\u0144 spod Tomic i kamie\u0144 \u201eze Szklar&#8221; to w istocie jeden masyw widziany z dw\u00f3ch stron.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup> Pozosta\u0142e miejscowo\u015bci z Przedg\u00f3rza Sudeckiego, kt\u00f3re regularnie pojawiaj\u0105 si\u0119 w rozmowach zbieraczy, maj\u0105 chalcedon, opal, magnezyt lub zupe\u0142nie inne minera\u0142y, a chryzopraz co najwy\u017cej w postaci bladych, porowatych \u201emartwic&#8221;. Tabela zbiera stan wiedzy z literatury naukowej, bilans\u00f3w PIG, mindat i relacji terenowych z lat 2014 do 2025.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Gdzie w og\u00f3le szuka\u0107: lista miejsc<\/h3>\n<ul>\n<li><strong>Szklana G\u00f3ra w Szklarach<\/strong> (dawna odkrywka i ha\u0142dy): opale mleczne i miodowe, chalcedon, sard, magnezyt; zielony opal rzadko, chryzopraz tylko drobne od\u0142amki.<\/li>\n<li><strong>Wzg\u00f3rze Tomickie i Wzg\u00f3rze Siod\u0142owe<\/strong>: pojedyncze zielone opale i chalcedony z wykop\u00f3w hobbyst\u00f3w; teren rolno-le\u015bny, w\u0142asno\u015b\u0107 nieustalona.<\/li>\n<li><strong>Ko\u017amice, Grochowa, Braszowice<\/strong>: nazwy historyczne XVIII i XIX w.; wyrobiska zawalone, od stu lat bez opisanych znalezisk.<\/li>\n<li><strong>Wiry (Masyw \u015al\u0119\u017cy)<\/strong>: ha\u0142da kopalni magnezytu wywieziona na kruszywo; bladozielone \u201emartwice&#8221; jeszcze si\u0119 trafiaj\u0105.<\/li>\n<li><strong>Nas\u0142awice<\/strong>: czynna kopalnia serpentynitu, wst\u0119p tylko za zgod\u0105 zak\u0142adu; opale, w tym zielony, bez chryzoprazu.<\/li>\n<li><strong>Jordan\u00f3w \u015al\u0105ski<\/strong>: stary, nieczynny \u0142om; opal i hialit, bez chryzoprazu.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Szczeg\u00f3\u0142y, \u017ar\u00f3d\u0142a i zastrze\u017cenia do ka\u017cdej pozycji zbiera poni\u017csza tabela.<\/p>\n<div class=\"wp-table-scroll\">\n<table class=\"tab-szeroka tab-pewnosc\">\n<caption>Stanowiska regionu: co znajdowano dawniej, co opisano i co mo\u017cna znale\u017a\u0107 dzi\u015b<\/caption>\n<thead>\n<tr>\n<th scope=\"col\">Stanowisko<\/th>\n<th scope=\"col\">Co znajdowano dawniej<\/th>\n<th scope=\"col\">Kto i kiedy opisa\u0142<\/th>\n<th scope=\"col\">Co mo\u017cna znale\u017a\u0107 dzi\u015b<\/th>\n<th scope=\"col\">Dost\u0119pno\u015b\u0107 terenu<\/th>\n<th scope=\"col\">Pewno\u015b\u0107 ustale\u0144<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>Szklary i Szklary-Huta, Szklana G\u00f3ra (pole g\u00f3rnicze \u201eMarta&#8221;, odkrywki I\u2013III, sztolnia \u201eRobert&#8221;)<\/td>\n<td>Chryzopraz chalcedonowy, opalowy i kwarcowy; opal mleczny, miodowy, czarny, butelkowy, hialit, prazopal; chalcedon, sard, karneol, jaspis, magnezyt, pimelit, kerolit, antygoryt, chryzotyl; w pegmatycie nowe minera\u0142y (szklaryit, nioboholtyt, tytanoholtyt); \u0142\u0105cznie ponad 80 minera\u0142\u00f3w <sup><a href=\"#ref-33\">[33]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-34\">[34]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Lehmann 1755, Klaproth 1787, Kosmann 1893, Spangenberg i M\u00fcller 1948, Ni\u015bkiewicz 1967 i 1982, Sachanbi\u0144ski 1979 i 1980, Kaczan 2017, \u010cerm\u00e1kov\u00e1 2017<\/td>\n<td>Opale (mleczne, miodowe, hialit, zielonkawe prazopale), bia\u0142y i szary chalcedon, sard i karneol, magnezyt, pimelit s\u0105 wci\u0105\u017c \u0142atwo dost\u0119pne w zarastaj\u0105cej odkrywce; chryzopraz jubilerski tylko jako drobne od\u0142amki, najbogatsze gniazda wybrano w latach 1972 do 1977 <sup><a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-35\">[35]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Sztolnia \u201eRobert&#8221; od 2018 r. stanowisko dokumentacyjne na gruntach Nadle\u015bnictwa Henryk\u00f3w; trasa podziemna p\u0142atna, od 1.10.2026 zamkni\u0119ta do odwo\u0142ania, zakaz zbierania w \u015brodku, pobieranie pr\u00f3bek m\u0142otkiem w wyznaczonym miejscu w cenie biletu <sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-36\">[36]<\/a><\/sup>; odkrywka na powierzchni penetrowana przez zbieraczy, w\u0142asno\u015b\u0107 gruntu nieustalona; koncesje na nikiel wygas\u0142y, od 2025 r. nowe poszukiwania <sup><a href=\"#ref-37\">[37]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Wysoka (wiele prac)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Ko\u017amice, Wzg\u00f3rze Ko\u017amickie (Kosem\u00fctz, M\u00fchlberg)<\/td>\n<td>Klasyczne stanowisko XVIII w.: chryzopraz zbierany \u201ewprost z ziemi&#8221;, sztolnie i szybiki w maj\u0105tku Goldbacha; miejscowo\u015b\u0107 typowa pimelitu (Klaproth 1788) <sup><a href=\"#ref-24\">[24]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Linneusz 1735, Lehmann 1755 i 1761, Klaproth 1787, Meinecke 1805<\/td>\n<td>Brak wsp\u00f3\u0142czesnych relacji o chryzoprazie; mindat notuje talk, magnetyt, turmalin; s\u0105siedni \u0142om granodiorytu \u201eStrach&#8221; daje allanit i tytanit, nie krzemionk\u0119 <sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Pola i lasy; wyrobiska zawalone ju\u017c w 1755 r.; z\u0142o\u017ce Ni \u201eSzklary-Wzg\u00f3rze Ko\u017amickie&#8221; zaniechane <sup><a href=\"#ref-32\">[32]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>\u015arednia, historia dobrze udokumentowana, stan dzisiejszy s\u0142abo<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Wzg\u00f3rze Tomickie i Wzg\u00f3rze Siod\u0142owe (masyw Szklar)<\/td>\n<td>Dawne poszukiwania chryzoprazu w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej; chryzopraz i prazopal w cienkich \u017cy\u0142kach, sporadycznie<\/td>\n<td>Ni\u015bkiewicz 1967 i 1982, Kaczan i in. 2021<\/td>\n<td>Najs\u0142abiej zbadana cz\u0119\u015b\u0107 z\u0142o\u017ca; to tu trafiaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b pojedyncze zielone opale i chalcedony z wykop\u00f3w hobbyst\u00f3w<\/td>\n<td>Teren rolno-le\u015bny; z\u0142o\u017ce \u201eSzklary-Wzg\u00f3rze Siod\u0142owe&#8221; zaniechane; w\u0142asno\u015b\u0107 nieustalona<\/td>\n<td>\u015arednia<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Grochowa, Grochowiec<\/td>\n<td>Chryzopraz wymieniany w 1735, 1805 i 1860 r.: kamienie \u201ewyp\u0142ukiwa\u0142 deszcz lub ods\u0142ania\u0142 p\u0142ug&#8221;; opal, serpentynit<\/td>\n<td>Linneusz 1735, Meinecke 1805, Jahrbuch 1860 <sup><a href=\"#ref-38\">[38]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Chalcedon w dawnej kopalni magnezytu \u201eGroch\u00f3w&#8221;; brak wsp\u00f3\u0142czesnych relacji o chryzoprazie<\/td>\n<td>Z\u0142o\u017ce magnezytu tylko rozpoznane, nieeksploatowane; pola i las<\/td>\n<td>Niska dla stanu dzisiejszego<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Braszowice<\/td>\n<td>Szyb poszukiwawczy \u201eChrysopras in Baumgarten&#8221; z 1843 r. (ok. 14 m, 100 m chodnik\u00f3w, ha\u0142da zachowana); w 1860 r. chryzopraz wci\u0105\u017c wymieniany <sup><a href=\"#ref-38\">[38]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>W\u00f3jcik (Geopark Przedg\u00f3rze Sudeckie), mapa w AP Katowice<\/td>\n<td>Czynna kopalnia magnezytu, jedyna w Polsce (56 tys. t w 2025 r.); brak relacji o chryzoprazie <sup><a href=\"#ref-39\">[39]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Zak\u0142ad g\u00f3rniczy: wst\u0119p tylko za pisemn\u0105 zgod\u0105; stara ha\u0142da z 1843 r. poza zak\u0142adem, po\u0142o\u017cenie nieustalone<\/td>\n<td>\u015arednia<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Wiry, kopalnia magnezytu (Masyw \u015al\u0119\u017cy)<\/td>\n<td>Magnezyt, drobne bladozielone porowate \u201emartwice chryzoprazowo-chalcedonowe&#8221;, chalcedon naciekowy, opal, antygoryt, talk, sepiolit, saponit, pimelit, chromit; kopalnia od 1959 r.<\/td>\n<td>mindat, Przegl\u0105d Geologiczny, blogi 2015 <sup><a href=\"#ref-40\">[40]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Ha\u0142da prawie w ca\u0142o\u015bci wywieziona na kruszywo drogowe; zbieracze ju\u017c w 2015 r. pisali, \u017ce \u201eci\u0119\u017cko znale\u017a\u0107 cokolwiek&#8221;<\/td>\n<td>Z\u0142o\u017ce zaniechane; resztki pryzm przy upadowej; uj\u0119cie wody<\/td>\n<td>Wysoka dla mineralogii<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Nas\u0142awice, kopalnia serpentynitu<\/td>\n<td>Opal w r\u00f3\u017cnych barwach, w tym zielony, hialit; chalcedon, aragonit, nefryt (od 2008 r.), rodingity z grossularem i wezuwianem, wollastonit, brucyt<\/td>\n<td>\u0141obos, Sachanbi\u0144ski, Pawlik 2008 <sup><a href=\"#ref-41\">[41]<\/a><\/sup>; Heflik i in. 2025 i 2026 <sup><a href=\"#ref-42\">[42]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Jak dawniej, ale okazy po strzelaniu silnie sp\u0119kane; chryzoprazu brak; barwa zielonego opala pozostaje niewyja\u015bniona <sup><a href=\"#ref-43\">[43]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Czynna kopalnia KOSD Wroc\u0142aw (ok. 1 mln t rocznie): wst\u0119p tylko za zgod\u0105 zak\u0142adu<\/td>\n<td>Wysoka<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Jordan\u00f3w \u015al\u0105ski<\/td>\n<td>Jedyne polskie z\u0142o\u017ce nefrytu (od 1884 r.), opal, hialit, chryzotyl, prehnit, grossular, wezuwian, nowe minera\u0142y skandu (heflikit)<\/td>\n<td>Heflik 1975 <sup><a href=\"#ref-44\">[44]<\/a><\/sup>, Pieczka i in. 2023<\/td>\n<td>Stary \u0142om nieczynny; opal i hialit nadal, chryzoprazu brak<\/td>\n<td>Dost\u0119pno\u015b\u0107 i w\u0142asno\u015b\u0107 nieopisane w \u017ar\u00f3d\u0142ach<\/td>\n<td>Wysoka<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Niemcza (Pangelberg), Gola Dzier\u017coniowska (G\u00f3ra Sza\u0144cowa)<\/td>\n<td>Opal w bazaltoidach, kalcyt, zeolity, epidot, analcym<\/td>\n<td>Sawicki 1966, Jerzma\u0144ski i Maciejewski 1968<\/td>\n<td>Opal pospolity bez warto\u015bci jubilerskiej<\/td>\n<td>Nieczynne \u0142omy<\/td>\n<td>\u015arednia<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Przerzeczyn-Zdr\u00f3j (\u0142om \u201eStrach&#8221;)<\/td>\n<td>Granodioryt: allanit, tytanit do 4 cm, toryt, epidot; brak opalu i chalcedonu<\/td>\n<td>mindat, Realgar 2014<\/td>\n<td>Jak dawniej; PIG wierci\u0142o tu w latach 2020 i 2021 za ukrytym serpentynitem, wyniki nieopublikowane <sup><a href=\"#ref-45\">[45]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Nieczynny \u0142om<\/td>\n<td>Wysoka dla mineralogii<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Gil\u00f3w, Stolec, Brze\u017anica, Zwr\u00f3cona, Z\u0105bkowice \u015al.<\/td>\n<td>Talk i pegmatyt (Gil\u00f3w), marmur (Stolec), serpentynity (Brze\u017anica); Zwr\u00f3cona to nie stanowisko, tylko dom kolekcjonera z najlepszym regionalnym zbiorem opali i chryzopraz\u00f3w ze Szklar <sup><a href=\"#ref-35\">[35]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>mindat, Dzikie Sudety 2018<\/td>\n<td>Brak kamieni ozdobnych<\/td>\n<td>Bez znaczenia dla chryzoprazu<\/td>\n<td>Niska<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Wzg\u00f3rza Strzeli\u0144skie (Jeg\u0142owa, Przeworno, G\u0119bczyce)<\/td>\n<td>Kryszta\u0142 g\u00f3rski w kwarcytach, chalcedon i kwarc w marmurze, granaty w skarnie<\/td>\n<td>Websky (XIX w.), Jawecki i in. 2013 <sup><a href=\"#ref-46\">[46]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Jak dawniej<\/td>\n<td>Czynne \u0142omy zamkni\u0119te dla prywatnych, stare dost\u0119pne<\/td>\n<td>Wysoka<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Masyw \u015al\u0119\u017cy (Sob\u00f3tka, T\u0105pad\u0142a, Kie\u0142czyn, Czernica)<\/td>\n<td>Magnezyt, kwarc ze \u015bladowym ametystem, chromit z platyn\u0105, serpentynit<\/td>\n<td>SummitPost, PIG <sup><a href=\"#ref-47\">[47]<\/a><\/sup><\/td>\n<td>Jak dawniej<\/td>\n<td>R\u00f3\u017cna<\/td>\n<td>\u015arednia<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Dwa wnioski z tabeli. Po pierwsze, nazwy Ko\u017amice, Grochowa i Braszowice s\u0105 dzi\u015b nazwami historycznymi: to tam w XVIII i XIX w. zbierano chryzopraz z p\u00f3l i bito za nim szyby, ale od stu lat nikt nie opisa\u0142 stamt\u0105d znaleziska. Po drugie, ca\u0142y wsp\u00f3\u0142czesny ruch zbieraczy koncentruje si\u0119 na odkrywce i jej otoczeniu w Szklarach oraz na p\u00f3\u0142nocnym przed\u0142u\u017ceniu grzbietu w stron\u0119 Wzg\u00f3rza Tomickiego, i to stamt\u0105d pochodz\u0105 zielone opale pokazywane w sieci.<\/p>\n<p>Poza samym masywem lista opali regionu wyd\u0142u\u017ca si\u0119 o wskazania literaturowe. Sermet i Heflik wymienili hialit mi\u0119dzy innymi z Przemi\u0142owa, Bystrzycy G\u00f3rnej, okolic Jawora i Lubienia; to punkty wyj\u015bcia do kwerendy, nie potwierdzone \u015bwie\u017co stanowiska, a nazwa miejscowo\u015bci nie wskazuje konkretnego kamienio\u0142omu.<sup><a href=\"#ref-43\">[43]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"rzadkie-mineraly\">Szklary poza zielonym kamieniem: pegmatyt i rzadkie minera\u0142y<\/h2>\n<p>Szklary maj\u0105 tak\u017ce zupe\u0142nie inne oblicze mineralogiczne. Adam Pieczka opisa\u0142 niewielki pegmatyt ze Szklanej G\u00f3ry, przecinaj\u0105cy serpentynity pola g\u00f3rniczego \u201eMarta&#8221;, z kwarcem, skaleniami, mikami i turmalinem oraz drobnymi ziarnami minera\u0142\u00f3w rzadkich, takich jak chryzoberyl, spessartyn, holtyt czy minera\u0142y niobu i tantalu. To inny zesp\u00f3\u0142 i inna historia powstania ni\u017c zwietrzelinowe opale.<sup><a href=\"#ref-33\">[33]<\/a><\/sup><\/p>\n<figure>\n<a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/pegmatyt-szklary.jpg\" data-rel=\"lightbox-image-10\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/pegmatyt-szklary.jpg\" alt=\"Pegmatyt hybrydowy z turmalinami i skaleniami z kopalni niklu Marta w Szklarach\" width=\"800\" height=\"578\"><\/a><figcaption><strong>Pegmatyt hybrydowy (zdesilkatyfikowany) z turmalinami i skaleniami.<\/strong> Szklary k. Z\u0105bkowic \u015al\u0105skich, kopalnia niklu \u201eMarta&#8221;. Fot. Piotr Sosnowski, <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pegmatyt-szklary.JPG\" data-rel=\"lightbox-image-11\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wikimedia Commons<\/a>, <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">licencja CC BY-SA 4.0<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p>W 2013 r. zesp\u00f3\u0142 badaczy opisa\u0142 z tego pegmatytu trzy nowe minera\u0142y: nioboholtyt, tytanoholtyt i szklaryit (w bazach IMA: nioboholtite, titanoholtite, szklaryite). Ich skala wyja\u015bnia, dlaczego lista naukowa nie jest katalogiem okaz\u00f3w do znalezienia go\u0142ym okiem: opisane skupienia mia\u0142y rozmiary rz\u0119du kilku do kilkunastu mikrometr\u00f3w, a szklaryit oko\u0142o 2 \u00b5m.<sup><a href=\"#ref-33\">[33]<\/a><\/sup> Niepozorny kawa\u0142ek ska\u0142y bywa naukowo ciekawszy od efektownego zielonego fragmentu, ale rozpoznanie rzadkiego minera\u0142u wymaga analizy. Nie wystarczy, \u017ce okaz pochodzi z miejscowo\u015bci, dla kt\u00f3rej opublikowano d\u0142ug\u0105 list\u0119 gatunk\u00f3w.<\/p>\n<h2 id=\"jak-szukac\">Jak szuka\u0107 dzi\u015b: teren, prawo, rynek i nazwy handlowe<\/h2>\n<p><strong>Gdzie realnie co\u015b znajdziesz.<\/strong> W Szklarach kamie\u0144 siedzi w ziemistej, rdzawej zwietrzelinie, nie w litym serpentynicie, a chryzopraz towarzyszy zwietrzelinie o oko\u0142o 1% niklu, nie najbogatszej zielonej rudzie. W praktyce zbieracze przeszukuj\u0105 dawne odkrywki na Szklanej G\u00f3rze i \u015bwie\u017ce rozkopy w ich s\u0105siedztwie, a plon po jednym dniu to zwykle kilka opali mlecznych i miodowych, troch\u0119 szarego chalcedonu, czasem sard i \u017cy\u0142ka magnezytu. Zielony opal z wykopu trafia si\u0119 rzadziej, a kawa\u0142ek chalcedonowego chryzoprazu nadaj\u0105cy si\u0119 do szlifu jest dzi\u015b wydarzeniem w skali regionu. Najlepsze zbiory regionu nale\u017c\u0105 do miejscowych, kt\u00f3rzy chodz\u0105 tam od dekad.<sup><a href=\"#ref-35\">[35]<\/a><\/sup> Trasa sztolni \u201eRobert&#8221; jest zamkni\u0119ta od 1 pa\u017adziernika 2026 r. do odwo\u0142ania; operator powo\u0142uje si\u0119 na badania naukowe i zaj\u0119cia dydaktyczne, a wskazywany na 1 listopada termin otwarcia nie by\u0142 gwarantowany. Przed wyjazdem decyduje bie\u017c\u0105cy komunikat operatora, nie og\u00f3lny rozk\u0142ad wej\u015b\u0107.<sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup> Gdy trasa dzia\u0142a, w cenie biletu jest pobieranie pr\u00f3bek m\u0142otkiem w wyznaczonym miejscu, a przy kopalni dzia\u0142aj\u0105 warsztaty terenowe.<sup><a href=\"#ref-36\">[36]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Prawo<\/h3>\n<p>Prawo geologiczne i g\u00f3rnicze z 2011 r. w art. 3 pkt 4 wy\u0142\u0105cza spod ustawy pozyskiwanie okaz\u00f3w minera\u0142\u00f3w, ska\u0142 i skamienia\u0142o\u015bci w celach naukowych, kolekcjonerskich i dydaktycznych, o ile nie wykonuje si\u0119 rob\u00f3t g\u00f3rniczych.<sup><a href=\"#ref-8\">[8]<\/a><\/sup> Zbieranie lu\u017anych okaz\u00f3w nie wymaga wi\u0119c koncesji, ale nie zwalnia z pytania o zgod\u0119 w\u0142a\u015bciciela gruntu. W lesie pa\u0144stwowym ustawa o lasach (art. 30) zakazuje rozkopywania gruntu, wi\u0119c kopanie do\u0142\u00f3w za opalem w nadle\u015bnictwie jest wykroczeniem, cho\u0107by okaz\u00f3w nikt nie broni\u0142.<sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-48\">[48]<\/a><\/sup> Stanowisko dokumentacyjne obejmuje sztolni\u0119 i jej bezpo\u015brednie otoczenie i tam zbieranie jest zakazane w og\u00f3le. Czynne kopalnie (Nas\u0142awice, Braszowice) wymagaj\u0105 pisemnej zgody zak\u0142adu, a wej\u015bcie na ha\u0142d\u0119 bez niej to wtargni\u0119cie na teren zak\u0142adu g\u00f3rniczego. Kto jest w\u0142a\u015bcicielem samych odkrywek i ha\u0142d na Szklanej G\u00f3rze, \u017cadne publicznie dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje; przed kopaniem trzeba to sprawdzi\u0107 w ewidencji grunt\u00f3w, nie zak\u0142ada\u0107.<\/p>\n<h3>Etyka<\/h3>\n<p>Po zamkni\u0119ciu kopalni w 1983 r. teren przez trzydzie\u015bci lat by\u0142 przekopywany rabunkowo, a sztolni\u0119 zasypano \u015bmieciami.<sup><a href=\"#ref-31\">[31]<\/a><\/sup> Obecny ruch geoturystyczny, stanowisko dokumentacyjne i wsp\u00f3\u0142praca z PIG to pr\u00f3ba odwr\u00f3cenia tego. Zasady, kt\u00f3re przyjmuje wi\u0119kszo\u015b\u0107 klub\u00f3w mineralogicznych, sprowadzaj\u0105 si\u0119 do czterech: zasypa\u0107 po sobie, nie podkopywa\u0107 skarp i drzew, nie wynosi\u0107 wi\u0119cej, ni\u017c potrzeba do kolekcji, i nie publikowa\u0107 dok\u0142adnych wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych \u015bwie\u017cych \u017cy\u0142.<\/p>\n<h3>Rynek i nazwy handlowe<\/h3>\n<p>Sklepy jubilerskie pisz\u0105 wprost, \u017ce polskie z\u0142o\u017ca s\u0105 wyczerpane, a handlowy chryzopraz pochodzi z Australii (Marlborough, odkryte w 1965 r., kopalnie Gumigil daj\u0105 ok. 80 t rocznie) i Tanzanii (Haneti, od 1986 r.).<sup><a href=\"#ref-49\">[49]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup> Okazy ze Szklar funkcjonuj\u0105 na rynku kolekcjonerskim jako \u201eclassic locality&#8221; i trafiaj\u0105 si\u0119 na aukcjach ameryka\u0144skich: polerowana bry\u0142ka 13,6 cm z 2024 r. kosztowa\u0142a 299 dolar\u00f3w, <sup><a href=\"#ref-50\">[50]<\/a><\/sup> a zielone opale ze \u015al\u0105ska sprzedaje si\u0119 jako prase opal, z zastrze\u017ceniem samych sprzedawc\u00f3w, \u017ce bez bada\u0144 nie odr\u00f3\u017cniaj\u0105 opalu od chryzoprazu.<sup><a href=\"#ref-51\">[51]<\/a><\/sup> Polski sklep kolekcjonerski opisuje por\u00f3wnywalny okaz jako \u201echryzopraz przechodz\u0105cy w opal chryzoprazowy&#8221;, co dobrze oddaje ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 obu materia\u0142\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-52\">[52]<\/a><\/sup> Lokalna promocja u\u017cywa nazw \u201edolno\u015bl\u0105skie zielone z\u0142oto&#8221; i \u201ezielone jab\u0142uszko&#8221; dla typowego odcienia ze Szklar.<sup><a href=\"#ref-53\">[53]<\/a><\/sup> Na polskim rynku bywa taniej: w ofertach Allegro surowe okazy ze Szklar wychodz\u0105 od kilkudziesi\u0119ciu z\u0142otych za drobne fragmenty, przez oko\u0142o 250 z\u0142 za bry\u0142\u0119 680 g, do 450 z\u0142 za 90-gramowy okaz chryzoprazu przerastaj\u0105cego opal (stan na 28.10.2026).<sup><a href=\"#ref-54\">[54]<\/a><\/sup> Kupuj\u0105c \u201echryzopraz ze Szklar&#8221; bez metryki, zwr\u00f3\u0107 uwag\u0119 na dwie rzeczy: lekki, szklisty kamie\u0144 to prawie na pewno prazopal, a nasycone, jednolicie jab\u0142kowe kaboszony w tanich ofertach to zwykle Australia. O rynku innych kamieni kolekcjonerskich pisali\u015bmy przy <a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/08\/12\/najrzadsze-niebieskie-kamienie-ceny-gemmologia\/\">niebieskich kamieniach szlachetnych<\/a>, o szafirach z rzecznych \u017cwir\u00f3w przy <a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/10\/28\/szafiry-montany\/\">szafirach z Montany<\/a>, a o okazach, kt\u00f3re spadaj\u0105 z nieba, przy <a href=\"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/10\/18\/meteoryty-ciala-macierzyste\/\">meteorytach i ich cia\u0142ach macierzystych<\/a>.<\/p>\n<h2 id=\"co-dalej\">Co dalej<\/h2>\n<p>Trzy pytania zawis\u0142y nad masywem na dekady. Kto jest w\u0142a\u015bcicielem odkrywek i ha\u0142d na Szklanej G\u00f3rze, \u017cadne publicznie dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje, a bez tego ka\u017cdy poradnik o zbieraniu zaczyna si\u0119 od zastrze\u017cenia. Wyniki wierce\u0144 PIG pod Przerzeczynem z lat 2020 i 2021, szukaj\u0105cych ukrytego serpentynitu, nie zosta\u0142y opublikowane.<sup><a href=\"#ref-45\">[45]<\/a><\/sup> Nie wiadomo te\u017c, czy ktokolwiek rozpoznawa\u0142 pod k\u0105tem chryzoprazu obszary II do V po roku 1982.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Je\u015bli zbierasz na Wzg\u00f3rzu Tomickim lub Siod\u0142owym i masz datowane relacje albo okazy z opisem miejsca znalezienia, napisz. Najbardziej brakuje wsp\u00f3\u0142czesnych, udokumentowanych znalezisk z p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci masywu.<\/p>\n<h2 id=\"faq\">Najcz\u0119stsze pytania<\/h2>\n<h3>Czym si\u0119 r\u00f3\u017cni chryzopraz od prazopalu?<\/h3>\n<p>Chryzopraz to chalcedon, czyli skrytokrystaliczny kwarc; prazopal (i u\u017cywany wymiennie chryzopal) to zielony opal, uwodniona krzemionka o budowie bezpostaciowej. Oba barwi ten sam niklowy no\u015bnik, oba powstaj\u0105 w tej samej zwietrzelinie Szklar i zdarzaj\u0105 si\u0119 okazy przej\u015bciowe, ale to dwa r\u00f3\u017cne materia\u0142y o r\u00f3\u017cnej twardo\u015bci, g\u0119sto\u015bci i trwa\u0142o\u015bci.<sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Jak odr\u00f3\u017cni\u0107 je w domu, bez laboratorium?<\/h3>\n<p>Dwa testy wystarcz\u0105 do wst\u0119pnego rozstrzygni\u0119cia. Wa\u017cenie: prazopal ma g\u0119sto\u015b\u0107 2,09\u20132,13 g\/cm\u00b3, chryzopraz 2,57\u20132,63 g\/cm\u00b3, wi\u0119c przy tym samym rozmiarze prazopal jest o oko\u0142o jedn\u0105 pi\u0105t\u0105 l\u017cejszy. N\u00f3\u017c stalowy o twardo\u015bci oko\u0142o 5,5 rysuje opal i ze\u015blizguje si\u0119 po chalcedonie.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Czy warto\u015bci w\u0142a\u015bciwo\u015bci z Tanzanii dotycz\u0105 okaz\u00f3w ze Szklar?<\/h3>\n<p>Nie wprost. Wsp\u00f3\u0142czynniki za\u0142amania i g\u0119sto\u015bci pochodz\u0105 z badania materia\u0142u z Haneti i opisuj\u0105 przebadane pr\u00f3bki; s\u0142u\u017c\u0105 jako punkt por\u00f3wnania, bo tanzanijskie z\u0142o\u017ce ma te same dwa minera\u0142y i ten sam barwnik. Polskie pomiary kaboszon\u00f3w ze Szklar daj\u0105 zbli\u017cone warto\u015bci.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Czy w Szklarach mo\u017cna legalnie zbiera\u0107 minera\u0142y?<\/h3>\n<p>Zbieranie lu\u017anych okaz\u00f3w w celach kolekcjonerskich nie wymaga koncesji, o ile nie wykonuje si\u0119 rob\u00f3t g\u00f3rniczych. Potrzebna jest zgoda w\u0142a\u015bciciela gruntu; w\u0142asno\u015b\u0107 odkrywek na Szklanej G\u00f3rze nie jest publicznie ustalona. W lesie pa\u0144stwowym nie wolno rozkopywa\u0107 gruntu. W sztolni \u201eRobert&#8221; i na stanowisku dokumentacyjnym zbieranie jest zakazane, ale operator trasy umo\u017cliwia pobieranie pr\u00f3bek m\u0142otkiem w wyznaczonym miejscu w cenie biletu.<sup><a href=\"#ref-8\">[8]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-36\">[36]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Czy kopalnia i trasa turystyczna s\u0105 czynne?<\/h3>\n<p>Wed\u0142ug komunikatu operatora z 28 wrze\u015bnia 2026 r. trasa podziemna jest od 1 pa\u017adziernika 2026 r. zamkni\u0119ta do odwo\u0142ania z powodu bada\u0144 naukowych i zaj\u0119\u0107 dydaktycznych; wskazany na 1 listopada termin ponownego otwarcia nie by\u0142 gwarantowany. Przed wyjazdem trzeba sprawdzi\u0107 bie\u017c\u0105ce komunikaty.<sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Czy z\u0142o\u017ce chryzoprazu w Szklarach jest wyczerpane?<\/h3>\n<p>Wyczerpana jest ods\u0142oni\u0119ta, najbogatsza strefa wybrana w latach 1972\u20131977. Z\u0142o\u017ce niklu ma status zaniechanego z zasobami 17,2 mln ton rudy, a Ni\u015bkiewicz wskaza\u0142 pi\u0119\u0107 obszar\u00f3w perspektywicznych, kt\u00f3rych nikt od lat 80. nie rozpoznawa\u0142. Jubilerski chryzopraz trafia si\u0119 dzi\u015b jednak tylko jako drobne od\u0142amki.<sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-32\">[32]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Co nadaje tym kamieniom zielony kolor?<\/h3>\n<p>Nanometrowe wrostki niklowych krzemian\u00f3w warstwowych rozproszone w krzemionce: wed\u0142ug zespo\u0142u Sachanbi\u0144skiego g\u0142\u00f3wnie Ni-kerolit, wed\u0142ug czeskiego zespo\u0142u z 2017 r. pimelit. Sp\u00f3r nie jest rozstrzygni\u0119ty, bo oba minera\u0142y nale\u017c\u0105 do tej samej uwodnionej serii. Zielony kolor pojawia si\u0119 ju\u017c od oko\u0142o 0,05% NiO.<sup><a href=\"#ref-19\">[19]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-20\">[20]<\/a><\/sup><sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Ile kosztuje chryzopraz ze Szklar?<\/h3>\n<p>Surowe okazy na Allegro wychodz\u0105 od kilkudziesi\u0119ciu z\u0142otych za drobne fragmenty, przez oko\u0142o 250 z\u0142 za bry\u0142\u0119 680 g, do 450 z\u0142 za 90-gramowy okaz chryzoprazu przerastaj\u0105cego opal (oferty z 28.10.2026).<sup><a href=\"#ref-54\">[54]<\/a><\/sup> Na aukcjach ameryka\u0144skich polerowana bry\u0142ka 13,6 cm z 2024 r. kosztowa\u0142a 299 dolar\u00f3w.<sup><a href=\"#ref-50\">[50]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>Czy chryzopraz traci kolor?<\/h3>\n<p>Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 popularnych barwa blednie po d\u0142ugim ogrzewaniu i nas\u0142onecznieniu, a cz\u0119\u015b\u0107 wraca po przechowywaniu w wilgoci. Recenzowanego pomiaru temperatury utraty barwy nie ma, wi\u0119c traktuj to jako informacj\u0119 s\u0142abo udokumentowan\u0105. Prazopal jest wra\u017cliwszy, bo wraz z utrat\u0105 wody traci te\u017c przejrzysto\u015b\u0107.<sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"zrodla\">\u0179r\u00f3d\u0142a<\/h2>\n<ol>\n<li id=\"ref-1\"><strong>[1] Sachanbi\u0144ski M., Kuleba M., Natkaniec-Nowak L. (2023).<\/strong> \u201eChrysoprase, history and present&#8221;. Mineralogia 54(1): 1\u201310. DOI 10.2478\/mipo-2023-0001. <a href=\"https:\/\/yadda.icm.edu.pl\/baztech\/element\/bwmeta1.element.baztech-c231fe17-e340-4019-87e5-696cecff16ae\/c\/10.2478_mipo-2023-0001.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (yadda.icm.edu.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-2\"><strong>[2] Mindat.org.<\/strong> Szklary Chrysoprase Mine i stanowiska masywu: najstarsze znane z\u0142o\u017ce handlowe chryzoprazu, listy minera\u0142\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.mindat.org\/locentry-118100.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">mindat.org<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; baza danych).<\/li>\n<li id=\"ref-3\"><strong>[3] Ryba\u0159\u00edk V. (2011).<\/strong> O kamieniach kaplicy \u015bw. Wac\u0142awa. Stalet\u00e1 Praha 27. <a href=\"https:\/\/www.staletapraha.cz\/pdfs\/pha\/2011\/01\/03.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (staletapraha.cz)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; hipoteza o pochodzeniu chryzopraz\u00f3w: \u201eprawdopodobnie&#8221; Z\u0105bkowice).<\/li>\n<li id=\"ref-4\"><strong>[4] Victoria and Albert Museum.<\/strong> Tabakierka Fryderyka II z chryzoprazu, Berlin ok. 1765, skradziona 2024, odzyskana. <a href=\"https:\/\/collections.vam.ac.uk\/item\/O156516\/snuffbox-unknown\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">collections.vam.ac.uk<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-5\"><strong>[5] Ni\u015bkiewicz J. (1982).<\/strong> \u201eGeologiczne warunki wyst\u0119powania chryzoprazu i pokrewnych kamieni ozdobnych w masywie Szklar&#8221;. Geologia Sudetica 17(1\u20132): 125\u2013139. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/gs\/article\/download\/22146\/15647\/29828\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-6\"><strong>[6] GEOpasja.<\/strong> \u201eSzklary: poszukiwania opali i chalcedon\u00f3w&#8221;, relacja terenowa i warsztaty geologiczne. <a href=\"https:\/\/geopasja389390672.wordpress.com\/szklary-poszukiwania-opali-i-chalcedonow\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">geopasja389390672.wordpress.com<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; blog hobbystyczny).<\/li>\n<li id=\"ref-7\"><strong>[7] Shigley J.E., Laurs B.M., Renfro N.D. (2009).<\/strong> \u201eChrysoprase and Prase Opal from Haneti, Central Tanzania&#8221;. Gems &amp; Gemology 45(4): 271\u2013279. <a href=\"https:\/\/www.gia.edu\/doc\/Chrysoprase-and-Prase-Opal-from-Haneti-Central-Tanzania.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (gia.edu)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-8\"><strong>[8] Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i g\u00f3rnicze.<\/strong> Dz.U. 2011 nr 163 poz. 981 z p\u00f3\u017an. zm., art. 3 pkt 4. <a href=\"https:\/\/www.infor.pl\/akt-prawny\/DZU.2011.163.0000981,ustawa-prawo-geologiczne-i-gornicze.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">infor.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-9\"><strong>[9] Bezprawnik.pl.<\/strong> \u201eCzego nie wolno zabiera\u0107 z lasu pa\u0144stwowego&#8221;, o art. 30 ustawy o lasach. <a href=\"https:\/\/bezprawnik.pl\/czego-nie-wolno-zabierac-z-lasu-panstwowego\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">bezprawnik.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; serwis popularnoprawny).<\/li>\n<li id=\"ref-10\"><strong>[10] Kopalnia Szklary (28.09.2026).<\/strong> \u201eOd 01.10.2026 kopalnia nieczynna dla zwiedzaj\u0105cych do odwo\u0142ania&#8221;: badania naukowe i dzia\u0142ania dydaktyczne; termin 1.11.2026 mo\u017ce ulec zmianie. <a href=\"https:\/\/kopalniaszklary.pl\/od-01-10-2026-kopalnia-nieczynna-dla-zwiedzajacych-do-odwolania\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">kopalniaszklary.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; komunikat operatora).<\/li>\n<li id=\"ref-11\"><strong>[11] Korybska-Sad\u0142o I. (2015).<\/strong> Badania Ramana chryzopraz\u00f3w ze Szklar. Mining Science 22(2): 39\u201345. <a href=\"https:\/\/yadda.icm.edu.pl\/baztech\/element\/bwmeta1.element.baztech-d2bfa4d3-a6c4-4d0e-9fe9-7d02fc45a83b\/c\/korybska-sadlo_mining_science_22_2_2015.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (yadda.icm.edu.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-12\"><strong>[12] Sad\u0142owska K. (2014).<\/strong> Biuletyn PIG 458: 73\u201384, o ultrabazytach masywu Szklar i serpentynizacji. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/bp\/article\/download\/29278\/20948\/46108\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-13\"><strong>[13] Ni\u015bkiewicz J. (2000).<\/strong> \u201ePokrywa zwietrzelinowa masywu Szklar i jej niklono\u015bno\u015b\u0107&#8221;. Geologia Sudetica 33: 107\u2013130. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/gs\/article\/view\/13798\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">abstrakt (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; praca znana z abstraktu).<\/li>\n<li id=\"ref-14\"><strong>[14] Mikulski S. (2014).<\/strong> Biuletyn PIG 458: 61\u201372, o rudzie niklu, pimelicie i birbircie. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/bp\/article\/download\/29277\/20947\/46106\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-15\"><strong>[15] Mikulski S., Sad\u0142owska K. (2015).<\/strong> Przegl\u0105d Geologiczny 63(9): 556\u2013560, o z\u0142o\u017cu niklu Szklary i zamkni\u0119ciu kopalni. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/pg\/article\/download\/27621\/19333\/42226\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-16\"><strong>[16] Dubi\u0144ska E. i in. (2000).<\/strong> \u201eLayer silicates from Szklary&#8221;. Geologia Sudetica 33: 85\u2013105. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/gs\/article\/view\/13797\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rekord (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; praca znana z abstraktu).<\/li>\n<li id=\"ref-17\"><strong>[17] Skrzypek G., Sachanbi\u0144ski M., J\u0119drysek M. (2003).<\/strong> Izotopowy sk\u0142ad tlenu w chryzoprazie ze Szklar. Prace Specjalne PTMin 22: 204\u2013206. <a href=\"https:\/\/digilab.uwr.edu.pl\/en\/dlibra\/publication\/51847\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">digilab.uwr.edu.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-18\"><strong>[18] Sachanbi\u0144ski M., Kuleba M. (2025).<\/strong> \u201eChryzopraz. Polski kamie\u0144 szlachetny&#8221;, Oficyna Wydawnicza Atut, 646 s., ISBN 978-83-7977-776-1. <a href=\"https:\/\/www.atutoficyna.pl\/chemia-i-biologia?wid=1954&amp;func=productPage&amp;pid=2828\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">atutoficyna.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; opis bibliograficzny potwierdzony u wydawcy, pe\u0142nego tekstu nie cytowano).<\/li>\n<li id=\"ref-19\"><strong>[19] Sachanbi\u0144ski M., Janeczek J., Platonov A., Rietmeijer F. (2002).<\/strong> \u201eThe origin of colour of chrysoprase from Szklary (Poland) and Sarykul Boldy (Kazakhstan)&#8221;. Neues Jahrbuch f\u00fcr Mineralogie, Abhandlungen 177: 61\u201376. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1127\/007777502753418584\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">DOI 10.1127\/007777502753418584<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; wykorzystano dost\u0119pny abstrakt; data wydania wg Crossref).<\/li>\n<li id=\"ref-20\"><strong>[20] \u010cerm\u00e1kov\u00e1 Z., Hradil D., Bezdi\u010dka P., Hradilov\u00e1 J. (2017).<\/strong> \u201eNew data on \u201ekerolite\u2013pimelite&#8221; series and the colouring agent of Szklary chrysoprase&#8221;. Physics and Chemistry of Minerals 44: 193\u2013202. <a href=\"https:\/\/asep.lib.cas.cz\/arl-cav\/en\/detail-cav_un_epca-0463700-New-data-on-kerolitepimelite-series-and-the-colouring-agent-of-Szklary-chrysoprase-Poland\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rekord (asep.lib.cas.cz)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-21\"><strong>[21] Burke E.A.J. (2006).<\/strong> \u201eA mass discreditation of GQN minerals&#8221;. The Canadian Mineralogist 44(6): 1557\u20131560. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.2113\/gscanmin.44.6.1557\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">DOI 10.2113\/gscanmin.44.6.1557<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; ujednolicona lista IMA dyskredytuj\u0105ca nazwy, w tym kerolit i pimelit; rekord potwierdzony w Crossref).<\/li>\n<li id=\"ref-22\"><strong>[22] Minerals.net.<\/strong> Has\u0142o \u201eChrysopal&#8221;, o u\u017cyciu nazwy dla z\u0142ocistozielonego opalu. <a href=\"https:\/\/minerals.net\/variety\/chrysopal\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">minerals.net<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; portal popularny).<\/li>\n<li id=\"ref-23\"><strong>[23] Wikipedia (ang.).<\/strong> Has\u0142o \u201eChrysoprase&#8221;, sekcja o praze jako chalcedonie barwionym \u017celazem. <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Chrysoprase\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">en.wikipedia.org<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o pomocnicze).<\/li>\n<li id=\"ref-24\"><strong>[24] Wikipedia (ang.).<\/strong> Has\u0142o \u201ePimelite&#8221;: zdyskredytowanie przez IMA w 2006 r., miejscowo\u015b\u0107 typowa Ko\u017amice, opis Klaprotha 1788. <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Pimelite\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">en.wikipedia.org<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o pomocnicze).<\/li>\n<li id=\"ref-25\"><strong>[25] Australian Museum, G. Sutherland.<\/strong> \u201eOpal&#8221;: opal zwyczajny, hialit, w\u0142a\u015bciwo\u015bci. <a href=\"https:\/\/australian.museum\/learn\/minerals\/gemstones\/opal\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">australian.museum<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-26\"><strong>[26] Caucia F. i in. (2016).<\/strong> O prazopalu z Haneti. Periodico di Mineralogia 85: 41\u201350. <a href=\"https:\/\/rosa.uniroma1.it\/rosa04\/periodico_di_mineralogia\/article\/download\/15876\/15251\/30671\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (rosa.uniroma1.it)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-27\"><strong>[27] Marek A. (2019).<\/strong> Przegl\u0105d Geologiczny 67(11), o problemie pochodzenia kamieni dekoracyjnych kaplicy \u015bw. Wac\u0142awa. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/pg\/article\/download\/26763\/18476\/40413\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-28\"><strong>[28] Kaczan W., Kude\u0142ko J., Wirth H. (2021).<\/strong> \u201eThe Szklary nickel deposit (SW Poland)&#8221;. Mineral Economics 34: 315\u2013322. <a href=\"https:\/\/link.springer.com\/article\/10.1007\/s13563-021-00269-0\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">link.springer.com<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-29\"><strong>[29] PIG-PIB.<\/strong> \u201eDrugie \u017cycie kopalni: miejsca dawnej eksploatacji wczoraj i dzi\u015b&#8221;, o \u201egor\u0105czce chryzoprazowej&#8221; XVIII w. <a href=\"https:\/\/www.pgi.gov.pl\/dokumenty-pig-pib-all\/geoturystyka\/przewodniki-geoturystyczne\/11490-drugie-zycie-kopalni-miejsca-dawnej-eksploatacji-wczoraj-i-dzis.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">pgi.gov.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-30\"><strong>[30] Smithsonian Magazine (2026).<\/strong> \u201eThese Historic Snuffboxes Associated With 18th-Century Monarchs Were Stolen in a Shocking Heist. Now They&#8217;re Back on Public Display&#8221;, o tabakierkach Fryderyka II z chryzoprazu wr\u00f3conych do ekspozycji po paryskim rabunku. <a href=\"https:\/\/www.smithsonianmag.com\/smart-news\/these-historic-snuffboxes-associated-with-18th-century-monarchs-were-stolen-in-a-shocking-heist-now-theyre-back-on-public-display-180988366\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">smithsonianmag.com<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; prasa popularnonaukowa).<\/li>\n<li id=\"ref-31\"><strong>[31] Kaczan W. (2017).<\/strong> \u201eSztolnia \u201eRobert&#8221; w Szklarach&#8221;. Hereditas Minariorum 4: 231\u2013240. <a href=\"https:\/\/yadda.icm.edu.pl\/baztech\/element\/bwmeta1.element.baztech-9f389789-13e3-45df-b7e6-084e042a4eb4\/c\/17_kaczan_hereditas_2017.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (yadda.icm.edu.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-32\"><strong>[32] PIG-PIB (2025).<\/strong> \u201eRudy niklu&#8221;, bilans zasob\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.pgi.gov.pl\/images\/surowce\/2025\/pdf\/rudy_niklu_2025.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-33\"><strong>[33] Pieczka A. i in. (2013).<\/strong> \u201eThe dumortierite supergroup. II. Three new minerals from the Szklary pegmatite&#8221; (szklaryit, nioboholtite, titanoholtite). Mineralogical Magazine 77(6): 2841\u20132856. DOI 10.1180\/minmag.2013.077.6.10. <a href=\"https:\/\/authors.library.caltech.edu\/records\/7q94r-ans81\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">authors.library.caltech.edu<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026); por. Pieczka A., \u201eA rare mineral-bearing pegmatite from the Szklary serpentinite massif&#8221;, Geologia Sudetica 33. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/gs\/article\/view\/13792\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">geojournals.pgi.gov.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref-34\"><strong>[34] Muzeum Mineralogiczne UWr.<\/strong> Nowe minera\u0142y ze Szklar w kolekcji muzeum. <a href=\"https:\/\/muzmin.uwr.edu.pl\/en\/?p=26316\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">muzmin.uwr.edu.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-35\"><strong>[35] Dzikie Sudety (2018).<\/strong> \u201ePodziemna trasa kopalni niklu, opale i chryzoprazy&#8221;, relacja terenowa. <a href=\"http:\/\/dzikiesudety.blogspot.com\/2018\/05\/podziemna-trasa-kopalni-niklu-opale-i.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">dzikiesudety.blogspot.com<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; blog hobbystyczny).<\/li>\n<li id=\"ref-36\"><strong>[36] Kopalnia Szklary.<\/strong> Zwiedzanie sztolni \u201eRobert&#8221;, zasady trasy i pobierania pr\u00f3bek. <a href=\"https:\/\/kopalniaszklary.pl\/zwiedzanie\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">kopalniaszklary.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; sprawdza\u0107 aktualne komunikaty operatora).<\/li>\n<li id=\"ref-37\"><strong>[37] WMC AGH (2025).<\/strong> \u201eSulliden acquired a part of promising nickel and zinc Polish deposits&#8221;. <a href=\"https:\/\/wmc.agh.edu.pl\/sulliden-acquired-a-part-of-promising-nicke-and-zinc-polish-deposits\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">wmc.agh.edu.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-38\"><strong>[38] W\u00f3jcik D. (Geopark Przedg\u00f3rze Sudeckie).<\/strong> \u201ePoszukiwania chryzopraz\u00f3w w Braszowicach&#8221; (z Krzy\u017canowskim), Dzieje g\u00f3rnictwa 4: 401\u2013410, oraz archiwalia o Ko\u017amicach i Grochowej. <a href=\"https:\/\/geopark.org.pl\/Badania\/Historia\/Wojcik_Poszukiwania.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (geopark.org.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-39\"><strong>[39] PIG-PIB (2025).<\/strong> \u201eMagnezyty&#8221;, bilans zasob\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.pgi.gov.pl\/images\/surowce\/2025\/pdf\/magnezyty_2025.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-40\"><strong>[40] Dolny \u015al\u0105sk moim okiem (2015).<\/strong> \u201eHa\u0142da kopalni magnezytu Wiry&#8221;; por. Pawlik T. (2018), \u201ePodziemne Wiry, czyli mineralogiczna klasyka dla ka\u017cdego&#8221;, AGATOWCY. <a href=\"http:\/\/moj-dolnyslask.blogspot.com\/2015\/07\/hada-kopalni-magnezytu-wiry.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">moj-dolnyslask.blogspot.com<\/a>, <a href=\"https:\/\/agatowcy.com.pl\/2018\/01\/12\/podziemne-wiry-czyli-mineralogiczna-klasyka-dla-kazdego\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">agatowcy.com.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; relacje hobbystyczne).<\/li>\n<li id=\"ref-41\"><strong>[41] \u0141obos K., Sachanbi\u0144ski M., Pawlik T. (2008).<\/strong> O opalach i nefrycie z Nas\u0142awic. Przegl\u0105d Geologiczny. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/pg\/article\/view\/30779\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rekord (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-42\"><strong>[42] Heflik W. i in. (2025).<\/strong> \u201eWollastonit z kopalni serpentynitu w Nas\u0142awicach&#8221;. Przegl\u0105d Geologiczny. <a href=\"https:\/\/www.pgi.gov.pl\/dokumenty-pig-pib-all\/publikacje-2\/przeglad-geologiczny\/2025\/4-kwiecien-5\/11044-wollastonit-z-kopalni-serpentynitu-w-naslawicach-kolo-sobotki-dolny-slask.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">pgi.gov.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-43\"><strong>[43] Sermet E., Heflik W. (2015).<\/strong> \u201eO osobliwym naskorupieniu opalu na serpentynitach z Nas\u0142awic ko\u0142o Jordanowa \u015al\u0105skiego&#8221;, G\u00f3rnictwo Odkrywkowe 56(2): 163\u2013165. <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/305316276_O_osobliwym_naskorupieniu_opalu_na_serpentynitach_z_Naslawic_kolo_Jordanowa_Slaskiego\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">researchgate.net<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; udost\u0119pniony tekst autor\u00f3w).<\/li>\n<li id=\"ref-44\"><strong>[44] Heflik W. (1975).<\/strong> O nefrycie z Jordanowa \u015al\u0105skiego. Przegl\u0105d Geologiczny. <a href=\"https:\/\/geojournals.pgi.gov.pl\/pg\/article\/view\/22818\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rekord (geojournals.pgi.gov.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-45\"><strong>[45] PIG-PIB.<\/strong> \u201eOn the trail of magnetic anomalies in the area of Przerzeczyn-Zdr\u00f3j&#8221;, o wierceniach 2020\u20132021. <a href=\"https:\/\/www.pgi.gov.pl\/en\/for-press\/13043-on-the-trail-of-magnetic-anomalies-in-the-area-of-przerzeczyn-zdroj.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">pgi.gov.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-46\"><strong>[46] Jawecki i in. (2013).<\/strong> O kopalniach Wzg\u00f3rz Strzeli\u0144skich. Kopalnie 3. <a href=\"https:\/\/yadda.icm.edu.pl\/baztech\/element\/bwmeta1.element.baztech-7a11382e-ce83-448c-a62b-ae30ea15d688\/c\/jawecki_lorenc_mazurek_kopalnie_3_2013.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">PDF (yadda.icm.edu.pl)<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026).<\/li>\n<li id=\"ref-47\"><strong>[47] SummitPost.<\/strong> \u201eMinerals and rocks of the \u015al\u0119\u017ca massif and its vicinity&#8221;. <a href=\"https:\/\/summitpost.org\/minerals-and-rocks-of-the-l-a-massif-and-its-vicinity\/1066565\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">summitpost.org<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o pomocnicze).<\/li>\n<li id=\"ref-48\"><strong>[48] Ustawa z dnia 28 wrze\u015bnia 1991 r. o lasach.<\/strong> Dz.U. 1991 nr 101 poz. 444, art. 30. ISAP: <a href=\"https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/DocDetails.xsp?id=WDU19911010444\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">isap.sejm.gov.pl<\/a>; wydanie urz\u0119dowe: <a href=\"https:\/\/www.dziennikustaw.gov.pl\/DU\/1991\/444\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">dziennikustaw.gov.pl\/DU\/1991\/444<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o urz\u0119dowe).<\/li>\n<li id=\"ref-49\"><strong>[49] Government of South Australia, Energy &amp; Mining.<\/strong> Chrysoprase: kopalnie Marlborough i Gumigil, produkcja. <a href=\"https:\/\/energymining.sa.gov.au\/industry\/minerals-and-mining\/mineral-commodities\/chrysoprase\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">energymining.sa.gov.au<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o urz\u0119dowe).<\/li>\n<li id=\"ref-50\"><strong>[50] Mineral Auctions.<\/strong> \u201eChrysoprase, Szklary, Poland, classic locality&#8221;, polerowana bry\u0142ka 13,6 cm, aukcja 2024. <a href=\"https:\/\/mineralauctions.com\/items\/quartz-var-chalcedony-var-chrysoprase-classic-locality-108500\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">mineralauctions.com<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o handlowe).<\/li>\n<li id=\"ref-51\"><strong>[51] Mineral Auctions.<\/strong> \u201eOpal, prase opal, ex Kay Robertson collection&#8221;, okaz ze \u015al\u0105ska. <a href=\"https:\/\/www.mineralauctions.com\/items\/opal-prase-opal-ex-kay-robertson-collection-70856\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">mineralauctions.com<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o handlowe).<\/li>\n<li id=\"ref-52\"><strong>[52] GeoGut.<\/strong> \u201eChryzopraz i opal, Szklary, okaz 02 d3&#8243;. <a href=\"https:\/\/sklep.geogut.pl\/pl\/p\/chryzopraz-i-opal-Szklary-Polska-02-d3-\/21083\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">sklep.geogut.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o handlowe, opis oferty).<\/li>\n<li id=\"ref-53\"><strong>[53] Royal-Stone (blog).<\/strong> \u201eChryzopraz: dolno\u015bl\u0105skie zielone z\u0142oto&#8221;. <a href=\"https:\/\/blog.royal-stone.pl\/chryzopraz-dolnoslaskie-zielone-zloto\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">blog.royal-stone.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o handlowe, nazwy promocyjne).<\/li>\n<li id=\"ref-54\"><strong>[54] Allegro \/ Allegro Lokalnie.<\/strong> Oferty \u201echryzopraz Szklary&#8221;: surowe okazy od kilkudziesi\u0119ciu z\u0142otych do 450 z\u0142 za okaz 90 g z opalem; licytacje i og\u0142oszenia. <a href=\"https:\/\/allegrolokalnie.pl\/oferty\/q\/chryzopraz%20szklary\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">allegrolokalnie.pl<\/a> (dost\u0119p 28.10.2026; \u017ar\u00f3d\u0142o handlowe, ceny z pojedynczych ofert).<\/li>\n<\/ol>\n<\/article>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Najstarsze znane z\u0142o\u017ce chryzoprazu eksploatowane na skal\u0119 handlow\u0105 le\u017cy pod Z\u0105bkowicami \u015al\u0105skimi. Przez dwa stulecia s\u0142owo chryzopraz oznacza\u0142o w jubilerstwie wy\u0142\u0105cznie zielony kamie\u0144 z tego jednego pasa wzg\u00f3rz.[1][2] Jego p\u0142yty\u2026<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":991534,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[67],"tags":[489,485,492,493,491,488,486,487,490],"class_list":["post-991532","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-przyroda","tag-chalcedon","tag-chryzopraz","tag-geoturystyka","tag-kopalnia-szklary","tag-mineraly-dolnego-slaska","tag-opal","tag-prazopal","tag-szklary","tag-wzgorza-niemczanskie"],"blocksy_meta":{"styles_descriptor":{"styles":{"desktop":"","tablet":"","mobile":""},"google_fonts":[],"version":8}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/991532","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=991532"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/991532\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":991582,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/991532\/revisions\/991582"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/991534"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=991532"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=991532"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=991532"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}