{"id":991884,"date":"2026-11-04T13:00:00","date_gmt":"2026-11-04T13:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/?p=991884"},"modified":"2026-11-04T21:49:38","modified_gmt":"2026-11-04T21:49:38","slug":"znicze-jedzenie-na-grobach-zwyczaje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/2026\/11\/04\/znicze-jedzenie-na-grobach-zwyczaje\/","title":{"rendered":"Znicze, jedzenie przy grobach i nocne spacery. Sk\u0105d si\u0119 bior\u0105 cmentarne zwyczaje?"},"content":{"rendered":"<article>\n<p><strong>Znicz na grobie wydaje si\u0119 w Polsce czym\u015b oczywistym. Obiad obok mogi\u0142y? Dla wielu os\u00f3b brzmi ju\u017c co najmniej egzotycznie. Tymczasem po\u017cywienie nale\u017ca\u0142o r\u00f3wnie\u017c do dawnych zwyczaj\u00f3w zaduszkowych na ziemiach polskich. A cmentarz, cho\u0107 kojarzy si\u0119 z cisz\u0105 i powag\u0105, bywa\u0142 te\u017c miejscem spotka\u0144, rozm\u00f3w i wieczornych spacer\u00f3w m\u0142odzie\u017cy. Ka\u017cda z tych praktyk ma inn\u0105 histori\u0119.<\/strong><\/p>\n<h2 id=\"w-skrocie\">W skr\u00f3cie<\/h2>\n<ul>\n<li>Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszki s\u0105 odr\u0119bnymi obchodami. W polskim zwyczaju odwiedzanie grob\u00f3w \u0142\u0105czy oba dni.<\/li>\n<li>Dzisiejszych zniczy nie da si\u0119 wyja\u015bni\u0107 wy\u0142\u0105cznie jako niezmienionej pozosta\u0142o\u015bci po poga\u0144skich ogniskach.<\/li>\n<li>W cz\u0119\u015bci Ukrainy posi\u0142ki przy grobach wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z obchodami po Wielkanocy. Praktyki r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 regionalnie.<\/li>\n<li>Na ziemiach polskich tak\u017ce przynoszono jedzenie zmar\u0142ym i karmiono ubogich z pro\u015bb\u0105 o modlitw\u0119.<\/li>\n<li>\u0179r\u00f3d\u0142a prasowe z 1995 i 2002 roku dokumentuj\u0105 towarzyski wymiar wizyt m\u0142odych ludzi na cmentarzach. Nie potwierdzaj\u0105 powszechnego zwyczaju picia tam piwa przez nastolatk\u00f3w.<\/li>\n<\/ul>\n<nav aria-label=\"Spis tre\u015bci\">\n<h2>Spis tre\u015bci<\/h2>\n<ol>\n<li><a href=\"#polska\">Co robimy na cmentarzach w Polsce?<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#swiatlo\">Sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0119 znicze?<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#ukraina\">Dlaczego w Ukrainie jada si\u0119 przy grobach?<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#trzy-zwyczaje\">Posi\u0142ek, dar i pocz\u0119stunek to r\u00f3\u017cne rzeczy<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#polskie-jedzenie\">Jedzenie dla zmar\u0142ych w polskiej tradycji<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#mlodziez\">Wieczorne wyj\u015bcia m\u0142odzie\u017cy: lata 90. i p\u00f3\u017aniej<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#atmosfera\">Dlaczego chodzimy tam dla atmosfery?<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#faq\">Najcz\u0119stsze pytania<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#bibliografia\">\u0179r\u00f3d\u0142a<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/nav>\n<h2 id=\"polska\">Co robimy na cmentarzach w Polsce?<\/h2>\n<p>Porz\u0105dkowanie nagrobka, kwiaty, zapalenie znicza, modlitwa lub chwila wspomnienia. Taki przebieg wizyty opisuj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne opracowania polskich zwyczaj\u00f3w listopadowych. R\u00f3wnocze\u015bnie odwiedziny maj\u0105 wymiar rodzinny: bliscy spotykaj\u0105 si\u0119 przy mogile i przywo\u0142uj\u0105 osoby, kt\u00f3rych ju\u017c z nimi nie ma. Sam widok kogo\u015b stoj\u0105cego w milczeniu niewiele m\u00f3wi o tym, czy si\u0119 modli, wspomina, czy po prostu chce chwil\u0119 zosta\u0107. <sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>W kalendarzu katolickim <strong>1 listopada jest uroczysto\u015bci\u0105 Wszystkich \u015awi\u0119tych<\/strong>, czyli wszystkich zbawionych, r\u00f3wnie\u017c tych niewyniesionych formalnie na o\u0142tarze. <strong>2 listopada przypada Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmar\u0142ych<\/strong>, potocznie Zaduszki. Nie s\u0105 to dwie nazwy tego samego \u015bwi\u0119ta. W praktyce rodzinnej oba dni sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 jednak na jeden okres odwiedzania cmentarzy. <sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Historia liturgicznych Zaduszek prowadzi do benedykty\u0144skiego Cluny. W 998 roku opat Odylon nakaza\u0142 obch\u00f3d 2 listopada w podleg\u0142ych mu klasztorach. Nie oznacza to, \u017ce wtedy wymy\u015blono modlitw\u0119 za zmar\u0142ych: chrze\u015bcijanie praktykowali j\u0105 znacznie wcze\u015bniej. Nie jest te\u017c \u015bcis\u0142e twierdzenie, \u017ce Zaduszki po prostu powsta\u0142y z przemianowania s\u0142owia\u0144skich dziad\u00f3w. Ko\u015bcielny obch\u00f3d i miejscowe wierzenia maj\u0105 odr\u0119bne dzieje, cho\u0107 p\u00f3\u017aniej spotyka\u0142y si\u0119 w tej samej obrz\u0119dowo\u015bci. <sup><a href=\"#ref-3\">[3]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"swiatlo\">Sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0119 znicze?<\/h2>\n<p>W dawnych wierzeniach ogie\u0144 pomaga\u0142 duszom odnale\u017a\u0107 drog\u0119, ogrzewa\u0142 je, a \u017cywych mia\u0142 chroni\u0107 przed niebezpiecznymi istotami. Rozpalano go mi\u0119dzy innymi przy mogi\u0142ach i na rozstajach. To jeden z historycznych kontekst\u00f3w cmentarnego \u015bwiat\u0142a, opisany w materia\u0142ach etnograficznych. Wsp\u00f3\u0142czesny znicz s\u0142u\u017cy przede wszystkim jako znak pami\u0119ci; nie trzeba wierzy\u0107 w ogrzewanie dusz, \u017ceby go zapali\u0107. <sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Mi\u0119dzy dawnym ogniskiem a rz\u0119dem szklanych zniczy nie nale\u017cy jednak rysowa\u0107 prostej, nieprzerwanej linii. Historyczka Karolina Grodziska przywo\u0142uje dziewi\u0119tnastowieczne krakowskie \u015bwiadectwa, w kt\u00f3rych dekorowanie mogi\u0142 i zapalanie lampek opisywano jako zwyczaje stosunkowo nowe, przychodz\u0105ce z Zachodu. To obraz lokalny, ale wystarczy, by podwa\u017cy\u0107 opowie\u015b\u0107 o jednym obyczaju trwaj\u0105cym wsz\u0119dzie bez zmian. <sup><a href=\"#ref-2\">[2]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Jeszcze inaczej wygl\u0105da to we wspomnieniu ze Straszydla, przytoczonym przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie. Na cmentarz zabierano jedn\u0105 \u015bwiec\u0119. Stawiano j\u0105 na grobie, modlono si\u0119, po czym przenoszono na nast\u0119pn\u0105 mogi\u0142\u0119. Dzisiejsza obfito\u015b\u0107 \u015bwiate\u0142 nie by\u0142a wi\u0119c koniecznym warunkiem uczczenia zmar\u0142ych. <sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"ukraina\">Dlaczego w Ukrainie jada si\u0119 przy grobach?<\/h2>\n<p>Polskie listopadowe odwiedziny i ukrai\u0144skie posi\u0142ki cmentarne nie zawsze dotycz\u0105 tego samego momentu roku. W wielu ukrai\u0144skich tradycjach szczeg\u00f3lne znaczenie maj\u0105 obchody po Wielkanocy, okre\u015blane mi\u0119dzy innymi jako <em>prowody<\/em>, <em>hrobky<\/em>, <em>mohy\u0142ky<\/em> czy <em>radunycia<\/em>. Nazewnictwo i terminy r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zale\u017cnie od okolicy. Nie da si\u0119 przypisa\u0107 wszystkim miejscowo\u015bciom jednego dnia ani identycznego scenariusza. <sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a>, <a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Internet Encyclopedia of Ukraine opisuje przychodzenie na cmentarz z jajkami wielkanocnymi, chlebem, potrawami i napojami. Po nabo\u017ce\u0144stwie jedzono przy grobach, pozostawiaj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 po\u017cywienia zmar\u0142ym. Jest to opis tradycji, a nie badanie pokazuj\u0105ce, jaki odsetek dzisiejszych mieszka\u0144c\u00f3w Ukrainy tak post\u0119puje. <sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Sk\u0105d taki pomys\u0142? W dawnych wyobra\u017ceniach \u015bmier\u0107 nie wy\u0142\u0105cza\u0142a cz\u0142owieka ze wsp\u00f3lnoty krewnych. Zmar\u0142ych zapraszano, goszczono, a potem \u017cegnano. Wsp\u00f3lny posi\u0142ek pozwala\u0142 wyrazi\u0107 wi\u0119\u017a z nimi podobnymi gestami, jakimi przyjmowano \u017cyj\u0105cych cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Encyklopedyczny opis kultu przodk\u00f3w m\u00f3wi o rodzinie obejmuj\u0105cej \u017cywych, zmar\u0142ych i przysz\u0142e pokolenia. <sup><a href=\"#ref-7\">[7]<\/a><\/sup><\/p>\n<p><strong>Nie jest to jednak zwyczaj wszystkich Ukrai\u0144c\u00f3w.<\/strong> Lwowski skansen podaje, \u017ce w cz\u0119\u015bci wsi Galicji i zachodniego Podola wspominano zmar\u0142ych przy stole w domu, bez zbiorowego obiadu na cmentarzu. Wskazuje te\u017c na znaczenie r\u00f3\u017cnic wyznaniowych, ale wymienia wyj\u0105tki od prostego regionalnego podzia\u0142u. Na Polesiu i Wo\u0142yniu posi\u0142ki cmentarne przetrwa\u0142y miejscami d\u0142u\u017cej; w okresie powojennym organizowano je r\u00f3wnie\u017c przy sto\u0142ach na terenie wolnym od grob\u00f3w. <sup><a href=\"#ref-6\">[6]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"trzy-zwyczaje\">Posi\u0142ek, dar i pocz\u0119stunek to r\u00f3\u017cne rzeczy<\/h2>\n<p>Okre\u015blenie \u201ejedzenie na grobach\u201d \u0142\u0105czy kilka praktyk, kt\u00f3re trzeba rozdzieli\u0107:<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Posi\u0142ek \u017cywych przy mogile.<\/strong> Rodzina spotyka si\u0119 i je w miejscu poch\u00f3wku bliskiego.<\/li>\n<li><strong>Pokarm przeznaczony dla zmar\u0142ego.<\/strong> Cz\u0119\u015b\u0107 jedzenia zostaje na nagrobku jako dar lub symboliczny pocz\u0119stunek.<\/li>\n<li><strong>Jedzenie rozdawane \u017cyj\u0105cym w intencji zmar\u0142ego.<\/strong> Obdarowany ma go wspomnie\u0107 lub si\u0119 za niego pomodli\u0107.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Te czynno\u015bci mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 obok siebie, ale nie znacz\u0105 tego samego. Opracowanie Ukra\u0457nera opisuje mi\u0119dzy innymi obrz\u0119dowe koliwo, potraw\u0119 ze zb\u00f3\u017c ze s\u0142odkim dodatkiem. Znaczenia posi\u0142ku nie wyja\u015bnia wi\u0119c samo stwierdzenie, \u017ce kto\u015b przyni\u00f3s\u0142 jedzenie: trzeba zapyta\u0107, dla kogo i w jakim celu. <sup><a href=\"#ref-5\">[5]<\/a>, <a href=\"#ref-8\">[8]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Osobn\u0105 spraw\u0105 jest ocena religijna. Duchowny Prawos\u0142awnej Cerkwi Ukrainy Iwan Bobyk w rozmowie opublikowanej w kwietniu 2026 roku odradza\u0142 ucztowanie i zostawianie jedzenia na grobach. Zaleca\u0142 przekazanie produkt\u00f3w potrzebuj\u0105cym. To przyk\u0142ad stanowiska duszpasterskiego, kt\u00f3rego nie nale\u017cy myli\u0107 z opisem wszystkich zachowa\u0144 wiernych. Praktyka ludowa i zalecenia duchowie\u0144stwa nie zawsze s\u0105 zgodne. <sup><a href=\"#ref-9\">[9]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"polskie-jedzenie\">Jedzenie dla zmar\u0142ych w polskiej tradycji<\/h2>\n<p>Dla wielu wsp\u00f3\u0142czesnych Polak\u00f3w rodzinny obiad mi\u0119dzy mogi\u0142ami mo\u017ce by\u0107 czym\u015b bardzo obcym. Historycznie ta obco\u015b\u0107 jest jednak wzgl\u0119dna. Opracowania muzealne dokumentuj\u0105 przynoszenie po\u017cywienia na groby tak\u017ce na ziemiach polskich. Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie wskazuje okolice Jas\u0142a oraz Bie\u017adziadk\u0119 i Klecie. <sup><a href=\"#ref-4\">[4]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Pokarm zostawiano r\u00f3wnie\u017c w domach. Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi opisuje przygotowywanie chleba, kaszy i bobu, a na wschodzie tak\u017ce kutii z miodem, dla powracaj\u0105cych dusz. Nale\u017ca\u0142o je ugo\u015bci\u0107 i uwa\u017ca\u0107, \u017ceby nie wyrz\u0105dzi\u0107 im krzywdy codziennymi pracami. S\u0105 to \u015bwiadectwa dawnych wierze\u0144, nie opis jednolitej praktyki ca\u0142ej Polski. <sup><a href=\"#ref-10\">[10]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Inn\u0105 form\u0105 by\u0142y dary dla ubogich, zw\u0142aszcza proszalnych dziad\u00f3w. W zamian za po\u017cywienie proszono o modlitw\u0119 za zmar\u0142ych. W ten spos\u00f3b jedzenie, pami\u0119\u0107 i pomoc \u017cyj\u0105cym spotyka\u0142y si\u0119 w jednym obyczaju. <sup><a href=\"#ref-1\">[1]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Nie wynika z tego, \u017ce dzisiejszy posi\u0142ek cmentarny w Ukrainie i dawne polskie praktyki s\u0105 identyczne. Wynika co\u015b skromniejszego, ale ciekawego: granica mi\u0119dzy tym, co uznajemy za \u201enasze\u201d, a tym, co wydaje si\u0119 egzotyczne, przesuwa si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z up\u0142ywem czasu.<\/p>\n<h2 id=\"mlodziez\">Wieczorne wyj\u015bcia m\u0142odzie\u017cy: lata 90. i p\u00f3\u017aniej<\/h2>\n<p>Do historii cmentarzy nale\u017cy te\u017c mniej uroczysty w\u0105tek: wyj\u015bcie ze znajomymi, rozmowy, spotkanie kole\u017canek i koleg\u00f3w, spacer w\u015br\u00f3d \u015bwiate\u0142. Czy takie zachowania s\u0105 jedynie wspomnieniem nastolatk\u00f3w dorastaj\u0105cych w latach 90.? Zachowana prasa pozwala odpowiedzie\u0107 przynajmniej cz\u0119\u015bciowo.<\/p>\n<h3>1995: rozmowy i popisy przed kole\u017cankami<\/h3>\n<p>W \u201eNowinach Nyskich\u201d z 9 listopada 1995 roku, w rubryce \u201eCo s\u0142ycha\u0107 w mie\u015bcie?\u201d, opisano m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w rozmawiaj\u0105cych na cmentarzach i popisuj\u0105cych si\u0119 przed kole\u017cankami, mi\u0119dzy innymi polewaniem r\u0105k woskiem ze zniczy. Notatka mia\u0142a krytyczny ton, ale jest wsp\u00f3\u0142czesnym wydarzeniom \u015bwiadectwem obecno\u015bci zachowa\u0144 towarzyskich. <sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Jej granice s\u0105 r\u00f3wnie konkretne: nie podaje wieku uczestnik\u00f3w, nie opisuje p\u00f3\u017anonocnej pory i nie wspomina o piwie. Nie wolno dopisywa\u0107 jej tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w na podstawie w\u0142asnych wspomnie\u0144.<\/p>\n<h3>2002: ma\u0142e grupy po wieczornej mszy<\/h3>\n<p>Ten sam tygodnik, w numerze z 7 listopada 2002 roku, opisa\u0142 wieczorne odwiedziny m\u0142odzie\u017cy na nyskim cmentarzu. Wielu m\u0142odych ludzi uczestniczy\u0142o najpierw we mszy, a p\u00f3\u017aniej spacerowa\u0142o w ma\u0142ych grupach i odwiedza\u0142o groby krewnych. To bezpo\u015brednie potwierdzenie, \u017ce grupowe wieczorne wyj\u015bcia nie sko\u0144czy\u0142y si\u0119 wraz z latami 90. W tej relacji religijny i towarzyski wymiar wizyty wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y. <sup><a href=\"#ref-12\">[12]<\/a><\/sup><\/p>\n<h3>A piwo i chodzenie wy\u0142\u0105cznie \u201edla klimatu\u201d?<\/h3>\n<p>W przejrzanych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono podstaw do stwierdzenia, \u017ce p\u00f3\u017anowieczorne wyj\u015bcia z piwem stanowi\u0142y powszechny polski zwyczaj nastolatk\u00f3w lat 90. Mog\u0142y nale\u017ce\u0107 do do\u015bwiadcze\u0144 konkretnych grup, ale relacja o jednej paczce znajomych nie opisuje ca\u0142ego pokolenia. Nie ma te\u017c podstaw, \u017ceby samym takim spotkaniom przypisywa\u0107 bezpo\u015bredni rodow\u00f3d w obrz\u0119dach dziad\u00f3w.<\/p>\n<p>Trzeba rozdzieli\u0107 obecno\u015b\u0107 alkoholu, jego znaczenie i miejsce spo\u017cycia. Lokalny reporta\u017c z \u0141odzi z 2022 roku opisywa\u0142 sprzeda\u017c piwa <em>pod<\/em> cmentarzem przy ulicy Szczeci\u0144skiej. To \u015bwiadectwo handlu przy nekropolii, a nie dow\u00f3d na nastoletnie picie mi\u0119dzy grobami trzy dekady wcze\u015bniej. <sup><a href=\"#ref-13\">[13]<\/a><\/sup><\/p>\n<h2 id=\"atmosfera\">Dlaczego chodzimy tam dla atmosfery?<\/h2>\n<p>Mo\u017cna zaproponowa\u0107 proste wyja\u015bnienie: listopadowy cmentarz po zmroku wygl\u0105da i funkcjonuje inaczej ni\u017c podczas zwyk\u0142ego dnia. \u015awiat\u0142a zniczy, obecno\u015b\u0107 innych odwiedzaj\u0105cych i spotkanie ze znajomymi pozwalaj\u0105 prze\u017cywa\u0107 to miejsce r\u00f3wnie\u017c jako przestrze\u0144 wsp\u00f3lnego spaceru. To interpretacja mo\u017cliwych motywacji, nie wynik badania mierz\u0105cego, dlaczego chodz\u0105 tam nastolatkowie.<\/p>\n<p>Nie ka\u017cda rozmowa oznacza lekcewa\u017cenie zmar\u0142ych. W relacji z 2002 roku m\u0142odzi ludzie \u0142\u0105czyli spacer z odwiedzinami rodzinnych grob\u00f3w. Z kolei \u017ar\u00f3d\u0142o z 1995 roku odnotowa\u0142o zachowania uznane przez autora za niestosowne. Nie trzeba sprowadza\u0107 wszystkich wizyt do jednej oceny ani zak\u0142ada\u0107 jednej intencji. <sup><a href=\"#ref-11\">[11]<\/a>, <a href=\"#ref-12\">[12]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Podobna ostro\u017cno\u015b\u0107 pomaga zrozumie\u0107 posi\u0142ki cmentarne. Gest, kt\u00f3ry dla obserwatora wygl\u0105da na zwyczajny obiad, dla uczestnik\u00f3w mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 wspominaniu bliskich. A praktyka uznawana dzi\u015b w Polsce za obc\u0105 mo\u017ce mie\u0107 odpowiedniki w naszej w\u0142asnej historii. Zrozumienie tego nie wymaga przejmowania czyich\u015b obyczaj\u00f3w. Wystarczy wiedzie\u0107, co znacz\u0105 dla ludzi, kt\u00f3rzy je podtrzymuj\u0105.<\/p>\n<h2 id=\"faq\">Najcz\u0119stsze pytania<\/h2>\n<details>\n<summary>Czy wszyscy Ukrai\u0144cy jedz\u0105 na cmentarzach?<\/summary>\n<p>Nie. Opisy muzealne pokazuj\u0105 r\u00f3\u017cnice regionalne, wyznaniowe i zmiany w czasie. W cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci posi\u0142ek odbywa si\u0119 w domu. Nie ma podstaw do przypisywania jednego zwyczaju ca\u0142emu spo\u0142ecze\u0144stwu. [6]<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Czy w Polsce te\u017c zostawiano jedzenie zmar\u0142ym?<\/summary>\n<p>Tak. \u0179r\u00f3d\u0142a etnograficzne opisuj\u0105 pokarm pozostawiany na mogi\u0142ach i w domach oraz rozdawanie jedzenia ubogim z pro\u015bb\u0105 o modlitw\u0119. S\u0105 to r\u00f3\u017cne praktyki. [1, 4, 10]<\/p>\n<\/details>\n<details>\n<summary>Czy nocne spacery na cmentarzu by\u0142y typowe tylko dla lat 90.?<\/summary>\n<p>Nie mo\u017cna ich ograniczy\u0107 do tej dekady. Prasa z 2002 roku dokumentuje wieczorne spacery m\u0142odzie\u017cy w grupach. To nie wystarcza jednak do okre\u015blenia skali zjawiska ani zwyczaj\u00f3w alkoholowych. [12]<\/p>\n<\/details>\n<h2 id=\"bibliografia\">\u0179r\u00f3d\u0142a<\/h2>\n<p>Opracowanie historyczno-kulturowe na podstawie materia\u0142\u00f3w muzealnych, encyklopedycznych, ko\u015bcielnych i prasy. Relacje lokalne nie s\u0105 reprezentatywnymi badaniami zachowa\u0144 Polak\u00f3w ani Ukrai\u0144c\u00f3w. Dost\u0119p: 4 listopada 2026 r.<\/p>\n<ol>\n<li id=\"ref-1\">Ma\u0142gorzata Dziura, <a href=\"https:\/\/mnzp.pl\/dzien-zaduszny-w-zwyczajach-ludowych\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Dzie\u0144 Zaduszny w zwyczajach ludowych<\/a>, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. Wykorzystano opis obyczaj\u00f3w, nie b\u0142\u0119dn\u0105 identyfikacj\u0119 papie\u017ca w przytoczonym na stronie fragmencie historycznym.<\/li>\n<li id=\"ref-2\">Emil Marat, rozmowa z Karolin\u0105 Grodzisk\u0105, <a href=\"https:\/\/muzhp.pl\/wiedza-on-line\/rozmowa-z-dr-karolina-grodziska-o-genezie-zwyczajow-zwiazanych-z-dniem-wszystkich-swietych-i-dniem-zadusznym\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Geneza zwyczaj\u00f3w zwi\u0105zanych z dniem Wszystkich \u015awi\u0119tych i Dniem Zadusznym<\/a>, Muzeum Historii Polski. Wywiad historyczny.<\/li>\n<li id=\"ref-3\">Vatican News, <a href=\"https:\/\/www.vaticannews.va\/en\/liturgical-holidays\/commemoration-of-all-the-faithful-departed--all-souls-day-.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Commemoration of all the Faithful Departed (All Souls\u2019 Day)<\/a>. \u0179r\u00f3d\u0142o ko\u015bcielne dotycz\u0105ce liturgii i Odylona z Cluny.<\/li>\n<li id=\"ref-4\">Judyta Sos, <a href=\"https:\/\/muzeumetnograficzne.rzeszow.pl\/2025\/10\/29\/2-listopada-zaduszki\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">2 listopada \u2013 Zaduszki<\/a>, Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, 29.10.2025. Opracowanie z bibliografi\u0105 etnograficzn\u0105.<\/li>\n<li id=\"ref-5\">Internet Encyclopedia of Ukraine, Canadian Institute of Ukrainian Studies, <a href=\"https:\/\/www.encyclopediaofukraine.com\/display.asp?linkpath=pages%5CP%5CR%5CProvodyIT.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Provody<\/a>. Has\u0142o encyklopedyczne.<\/li>\n<li id=\"ref-6\">Muzeum Architektury Ludowej i \u017bycia Wiejskiego we Lwowie, <a href=\"https:\/\/lvivskansen.org\/providna-nedilya-pomynalni-zvychayi-ukrayincziv\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u041f\u0440\u043e\u0432\u0456\u0434\u043d\u0430 \u043d\u0435\u0434\u0456\u043b\u044f: \u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0430\u043b\u044c\u043d\u0456 \u0437\u0432\u0438\u0447\u0430\u0457 \u0443\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0446\u0456\u0432<\/a> [Niedziela Prowodnia: ukrai\u0144skie zwyczaje wspominania zmar\u0142ych; t\u0142umaczenie tytu\u0142u], 12.05.2024.<\/li>\n<li id=\"ref-7\">P. Odarchenko, <a href=\"https:\/\/www.encyclopediaofukraine.com\/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAncestorworship.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Ancestor worship<\/a>, Internet Encyclopedia of Ukraine. Historyczne wyobra\u017cenia o przodkach.<\/li>\n<li id=\"ref-8\">O\u0142eksandr Lutyj, <a href=\"https:\/\/www.ukrainer.net\/hrobky-provody-mohylky\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u041f\u0440\u043e\u0432\u043e\u0434\u0438, \u0413\u0440\u043e\u0431\u043a\u0438 \u0430\u0431\u043e \u041c\u043e\u0433\u0438\u043b\u043a\u0438: \u0449\u043e \u0446\u0435 \u0439 \u043d\u0430\u0432\u0456\u0449\u043e?<\/a> [Prowody, hrobky lub mohy\u0142ky: czym s\u0105 i czemu s\u0142u\u017c\u0105?; t\u0142umaczenie tytu\u0142u], Ukra\u0457ner, 14.05.2024, aktualizacja 14.04.2026. Materia\u0142 popularny, pomocniczy.<\/li>\n<li id=\"ref-9\">Iryna Kostenko, rozmowa z Iwanem Bobykiem, <a href=\"https:\/\/www.rbc.ua\/rus\/news\/nesit-tse-mogilki-svyashchennik-poyasniv-1776421590.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u041d\u0435 \u043d\u0435\u0441\u0456\u0442\u044c \u0446\u0435 \u043d\u0430 \u043c\u043e\u0433\u0438\u043b\u043a\u0438: \u0441\u0432\u044f\u0449\u0435\u043d\u043d\u0438\u043a \u043f\u043e\u044f\u0441\u043d\u0438\u0432, \u0449\u043e \u043d\u0430\u0441\u043f\u0440\u0430\u0432\u0434\u0456 \u0437\u0430\u0431\u043e\u0440\u043e\u043d\u0435\u043d\u043e \u043d\u0430 \u0446\u0432\u0438\u043d\u0442\u0430\u0440\u0456 \u043d\u0430 \u041f\u0440\u043e\u0432\u043e\u0434\u0438<\/a>, RBC-Ukraine, 17.04.2026. \u0179r\u00f3d\u0142o wypowiedzi konkretnego duchownego.<\/li>\n<li id=\"ref-10\">Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, <a href=\"https:\/\/archiwum.nikidw.edu.pl\/2021\/10\/29\/zaduszki-na-wsi-wierzenia-i-zwyczaje\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Zaduszki na wsi \u2013 wierzenia i zwyczaje<\/a>, 29.10.2021.<\/li>\n<li id=\"ref-11\">M.R., \u201eCo s\u0142ycha\u0107 w mie\u015bcie?\u201d, <a href=\"https:\/\/sbc.org.pl\/Content\/362597\/45.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Nowiny Nyskie, nr 45, 9.11.1995, s. 3<\/a>, \u015al\u0105ska Biblioteka Cyfrowa. Pierwotna relacja prasowa z epoki; nie podaje pory odwiedzin ani informacji o alkoholu.<\/li>\n<li id=\"ref-12\"><a href=\"https:\/\/sbc.org.pl\/Content\/361798\/45.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Dzie\u0144 zadumy i refleksji<\/a>, Nowiny Nyskie, nr 45, 7.11.2002, s. 5, \u015al\u0105ska Biblioteka Cyfrowa. Pierwotna relacja o wieczornych spacerach m\u0142odzie\u017cy.<\/li>\n<li id=\"ref-13\">Agnieszka Szynk, <a href=\"https:\/\/tulodz.pl\/wiadomosci-lodz\/wszystkich-swietych-czy-odpust-pod-cmentarzem-przy-szczecinskiej-mozna-bylo-kupic-piwo\/JwSt3MlVcXQOSYjpf4pW\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Wszystkich \u015awi\u0119tych czy odpust? Pod cmentarzem przy Szczeci\u0144skiej sprzedawano piwo<\/a>, Tu\u0141\u00f3d\u017a, 3.11.2022, aktualizacja 8.11.2022. Lokalny reporta\u017c, dotycz\u0105cy otoczenia cmentarza.<\/li>\n<\/ol>\n<\/article>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Znicz na grobie wydaje si\u0119 w Polsce czym\u015b oczywistym. Obiad obok mogi\u0142y? Dla wielu os\u00f3b brzmi ju\u017c co najmniej egzotycznie. Tymczasem po\u017cywienie nale\u017ca\u0142o r\u00f3wnie\u017c do dawnych zwyczaj\u00f3w zaduszkowych na ziemiach\u2026<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[472],"tags":[641,639,640,637,638,642],"class_list":["post-991884","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kultura","tag-cmentarze","tag-dziady","tag-ukraina","tag-wszystkich-swietych","tag-zaduszki","tag-zwyczaje-pogrzebowe"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/991884","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=991884"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/991884\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":991885,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/991884\/revisions\/991885"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=991884"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=991884"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sprawynauki.waw.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=991884"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}