Chemia hubki: ług, saletra i mocz — jak obrabiano grzyba, żeby chwytał iskrę

Czas czytania: 13 min

Suchy miąższ hubiaka łapie iskrę z pirytu bez żadnej obróbki [1]. Mimo to od XVI stulecia hubkę gotowano w ługu z popiołu, moczono w saletrze i polewano moczem. Ten tekst, kontynuacja materiału o grzybach na ogień, rozplata tę chemię: co realnie działało, skąd brano składniki i które przepisy to mity.

W skrócie

  • Suchy, nieobrobiony miąższ hubiaka zapala iskra z pirytu lub markasytu; obróbka chemiczna podnosiła niezawodność, a nie samą możliwość zapłonu [1].
  • Podstawą było gotowanie w ługu z popiołu drzewnego, czyli roztworze węglanu potasu, nie żrącym wodorotlenku potasu [2][3].
  • W nowożytnej Europie najczęstszą obróbką było nasączanie saletrą; ług z popiołu był wariantem zwykle wiejskim [1].
  • Saletrę „hodowano” w pryzmach ziemi nawożonej moczem i obornikiem, a azotan wapnia zamieniano na azotan potasu popiołem drzewnym [5][16].
  • Mocz w roli składnika hubki ma zapis historyczny: polewano nim zakopane plastry w Wogezach, a w Bułgarii moczono plastry w moczu zwierzęcym [1][6]. Gotowania hubki w moczu nie potwierdza żadne znane źródło.
  • Dwutlenek manganu i pył pirytu jako dodatki badają współczesne eksperymenty, a ich wyniki są sprzeczne [7][8][9].
  • W Polsce chemia potażu jest dobrze udokumentowana, ale etnograficznego opisu obróbki hubki nie ma; jedyny dawny polski przepis pochodzi z „Dykcyonarza roślinnego” Kluka [10][11].

Po co hubce chemia, skoro sucha łapie iskrę

Ślad neolityczny pokazuje, że grzyby ogniowe zbierano i magazynowano na długo przed jakąkolwiek chemią [12]. Zeskrobany, wysuszony miąższ hubiaka zajmuje się od pojedynczej iskry. Roussel i współpracownicy, którzy przejrzeli pięć stuleci receptur, podkreślają dwie rzeczy: suchy miąższ zapala iskra z pirytu i markasytu, ale iskry z krzesiwa stalowego domagały się hubki uszlachetnionej [1].

Chemia wchodzi więc tam, gdzie iskra jest słaba albo hubka ma pójść na sprzedaż. Ten wniosek syntezy, nie cytat z jednego źródła, da się jednak sprawdzić na handlu. Manufaktura w Neustadt am Rennsteig eksportowała hubkę do Anglii jako „German tinder”, między innymi do zapalania fajek [2]. Kupiec nie kupi towaru, który zapala się raz na pięć razy.

Trzy składniki wracają w recepturach z trzech stuleci jak refren: popiół, saletra i mocz. Hieronymus Bock opisał w 1546 roku huby gotowane w ługu, suszone, ubijane i ponownie gotowane w wodzie z saletrą [2].

Ten sam szkielet powtarza Krzysztof Kluk w polskim „Dykcyonarzu roślinnym” i rzemieślnicy z Korondu [10][13]. Przeczytajmy je więc jak przepisy chemiczne, bo dokładnie tym są.

Ług z popiołu: zasada z beczki w lesie

Ług do hubki robiono z popiołu drzewnego, tym samym, służącym do prania i mydła. Popiół drewn liściastych przechowuje potas: ługowanie wodą daje roztwór węglanu potasu z domieszką węglanu wapnia, o odczynie silnie zasadowym [3]. To nie jest dzisiejszy „ług” z marketu, czyli wodorotlenek potasu. Ten drugi uzyskiwano dopiero dodatkową kaustycyzacją wapnem i do hubki nie był potrzebny.

W Rzeczypospolitej ług wytwarzano w ługownikach, beczkach z kratownicą, matą słomianą i płótnem. Popiół przemywano najpierw zimną, potem gorącą wodą, a gdy stężenie ługu spadało z około 30% do około 10%, przemywanie przerywano [11]. Ten sam potaż był towarem eksportowym. Największe polskie potażarnie XIX wieku działały w powiecie krasnystawskim i w Samsonowie koło Kielc, a ładunki szły przez Gdańsk i Elbląg do Flandrii i Anglii [11].

Dla hubki ług robi jedno: zmiękcza i rozluźnia tkankę grzyba, żeby dała się rozłożyć na równy filc o dużej powierzchni [1][2]. Na Syberii osiemnastowiecznej gotowano hubkę w ługu z saletrą i bez niej, więc sam popiół wystarczał [2]. Pełny cykl korondzki opisany w 1944 roku zaczynał się od gotowania plastrów w wodzie z popiołem drzewnym. Potem plastry dojrzewały w ługu od 10 do 14 dni, a kąpiel w wodzie saletrianej przychodziła dopiero na końcu [27]. Ciekawostka z Białowieży domyka obieg materii: popiół pozostały po ługowaniu, zwany żołem, służył do wyrobu saletry [4].

Saletra: utleniacz, który się hoduje

Tu trzeba skorygować akcent z naszego poprzedniego tekstu o hubce. Roussel, czytając źródła nowożytne, odnotowuje, że najczęstszą obróbką było nasączanie saletrą, a ług z popiołu był zwykle wariantem wiejskim [1]. Saletra potasowa, azotan potasu, jest utleniaczem: w czarnym prochu dostarcza blisko połowy masy tlenu dostępnego dla spalania [14]. Hubka z nią nasączona żarzy się intensywniej i pewniej. Mechanizm wnioskujemy tu z chemii prochu: materiał tli się na własnym zapasie utleniacza [14].

Skąd wieś i manufaktury brały azotan potasu? Hodowały go. W pryzmach ziemi, moczu i obornika bakterie utleniały azot z mocznika do azotanów: najpierw amoniak, potem azotyny, w końcu azotany [5]. Że za procesem stoją żywe organizmy, wykazał w 1878 roku Robert Warington z Rothamsted [15].

Problem w tym, że ta uprawa daje głównie azotan wapnia. Był więc jeszcze jeden krok: roztwór przesączano przez popiół drzewny i węglan potasu wytrącał wapń, zostawiając azotan potasu [5][16][17]. Ten sam popiół łączył więc oba rzemiosła.

Proces znano w całej Europie. W 1561 roku Elżbieta I zapłaciła 300 funtów Gerardowi Honrickowi za spisanie „prawdziwej i doskonałej sztuki sprawiania, by saletra rosła”, z przepisem na pryzmy ziemi, moczu, końskiego obornika i wapna [18][19]. Analizy z XX i XXI wieku potwierdzają chemię, ale ostudzają zyski: pryzma potrzebuje moczu i obornika razem z ziemią, a po półtora roku wydajność rzędu jednego procenta [18]. W Szwajcarii w ogóle oszczędzano sobie roboty z pryzmami: stajnie stawiano nad piaskiem w dołach, piasek nasiąkał moczem zwierząt i po latach wybierano z niego saletrę [16].

Hubka szła za tą logiką rynku. Neustadt am Rennsteig, turyńska „wioska hubkarska”, w 1842 roku wyprodukowała 430 cetnarów hubki rocznie, czyli 21 500 kg [2]. W 1845 roku pracowało tam około 140 osób, a początki rzemiosła sięgają 1812 roku, gdy żyło z niego ponad 20 rodzin [2]. Koniec przyniosły zapałki: produkcja zamarła około 1925 roku [2].

Mocz: między etnografią a mitem

Mocz ma w tej historii podwójną twarz. Jako składnik saletry jest bezsporny: to azot z mocznika, po bakteryjnym rozkładzie azotan, karmił pryzmy [5]. Ale w przepisach na hubkę pojawia się też samodzielnie i tu źródła mówią różne rzeczy.

Tabela 1. Mocz w recepturach hubki: co mówią źródła
Twierdzenie Werdykt Co wiadomo
Hubkę polewano moczem (Wogezy, pocz. XIX w.) TAK drwale zakopywali plastry hubki i polewali je moczem; relacja Persoona przywołana przez Roussela [1]
Hubkę moczono w moczu zwierzęcym (Bułgaria) TAK plastry maczano kilka dni i suszono na słońcu; zapis etnomicologiczny [6]
Hubkę gotowano w moczu BRAK DOWODÓW krążące recepty („trzy doby gotowania”) nie mają źródła naukowego [20]
Mocz bezpośrednio utlenia hubkę NIE świeży mocz to mocznik, nie azotany; utleniacz może powstać dopiero po rozkładzie bakteryjnym [5]
Opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych w wierszach tabeli.

Najczęściej powtarzana w internecie wersja, „wikińska hubka gotowana w moczu”, nie ma oparcia w źródłach historycznych ani naukowych. Recepta kowala z Ragweed Forge przyznaje to sama z siebie, bo podaje przepis bez żadnej atrybucji [20]. Za to polski ślad jest ciekawy: Kluk w XVIII wieku zalecał moczenie hubki „w ługu robionym z moczu i popiołu” [10]. Czyli nie czysty mocz, tylko zasadowa kąpiel, bliższa ługowi pralnemu.

Chemia tu się zgadza. Mocz wietrzeje, mocznik przechodzi w amoniak, a ten jest zasadą, która zmiękcza tkankę podobnie jak węglan potasu [5]. Jeśli plastry leżały w takiej kąpieli tygodniami, część azotu mogła dotlenić się do azotanów. To jednak rekonstrukcja rozsądna, nie udokumentowany proces z pomiarem [5].

Co robił każdy dodatek: tabela

Tabela 2. Dodatki do hubki w źródłach: działanie, pochodzenie, status
Dodatek Co chemicznie robi Skąd go brano Status w źródłach
Ług z popiołu (K₂CO₃) zasada; zmiękcza włókna miąższu ługowniki: popiół drewn liściastych przemywany wodą [11] opisywany od 1546 r. [2]; chemia potwierdzona [3]
Saletra potasowa (KNO₃) utleniacz; wzmacnia żar [14] pryzmy ziemi z moczem i obornikiem; konwersja popiołem [5][16] najczęstsza obróbka nowożytna [1]
Mocz źródło azotu; po rozkładzie działa zasadowo gospodarstwo [1][6] polewanie i moczenie udokumentowane; gotowanie nie [1][6][20]
Soda (Na₂CO₃) zasada, jak ług handel tylko w mieszaninie korondzkiej (saletra, soda, potaż) [13]
Chloran potasu, proch silne utleniacze przemysł XIX w. [2] zapis historyczny; nie do powtarzania
Dwutlenek manganu (MnO₂) ma ułatwiać przejęcie iskry ziemie manganowe eksperymenty sprzeczne [7][8][9]
Pył pirytu (FeS₂) osadza się przy krzesaniu i działa jak ulepszacz produkt uboczny krzesania pomiar eksperymentalny [7]
Opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych w wierszach tabeli.

Dwutlenek manganu i pył pirytu: co mówią eksperymenty

Najświeższy głos w sprawie dodatków należy do eksperymentów. Anders Sørensen z Leiden testował osiem rodzajów hubki, do każdej dosypując sproszkowany dwutlenek manganu. Wynik: hubka z dodatkiem łapała iskry około dwukrotnie częściej, średnio 17,3 zapłonu na 100 iskier przeciw 8,9 bez dodatku [7]. Hubiak okazał się najlepszym materiałem z całej ósemki. Nieoczekiwanie pył pirytu, osadzający się na hubce przy samym krzesaniu, działał podobnie: w najlepszej serii zapłon średnio już po ośmiu iskrach [7].

Są jednak głosy przeciwne. Zespół z Yorku nie zdołał potwierdzić skuteczności dwutlenku manganu w swoim układzie [8]. Zespół z Liverpoolu liczył uderzenia potrzebne do zapłonu: z jednym z pirytów dodatek wręcz pogorszył wynik, z 71 do 112 uderzeń [9]. Trzy laboratoria, trzy odpowiedzi. Spór jest otwarty. Badacze tłumaczą rozbieżności różnicami w przygotowaniu hubki i w gestach krzesania, ale to na razie interpretacja, nie pomiar [7].

Jedno trzeba odnotować precyzyjnie. Głośna praca z 2016 roku o neandertalczykach i dwutlenku manganu dotyczyła obniżenia temperatury zapłonu drewna, wiórów bukowych, o 80–180 stopni Celsjusza, nie hubki [21]. Mikroużytek narzędzi neandertalskich wskazuje z kolei, że krzesano nimi ogień o piryt lub markasyt, a iskry łapano na hubkę [22]. O tym, jak dawne są zestawy kamień, siarczek i hubka, pisaliśmy w tekście o ogniu przed epoką żelaza.

Polski ślad: potaż tak, etnografia nie

Polska chemia gospodarcza znała i potaż, i saletrę. Hasło „saletra” ma w Słowniku polszczyzny XVI wieku 57 poświadczeń, a Marcin z Urzędowa wyjaśniał czytelnikom, że „saletra jest dwoja, jedna samorodna a druga działana” [23]. Wyraz „hubka” w znaczeniu ogniowym rozprzestrzenił się w polszczyźnie za sprawą języków wschodniosłowiańskich; to teza językoznawców, nie pewnik [24].

Tym mocniej zaskakuje luka po drugiej stronie. Polskie muzea opisują hubkę jako przedmiot kompletu ogniowego, ale nie opisują jej obróbki chemicznej [25]. Popularne opracowania powtarzają schemat „ugotuj, ubij, wymocz w saletrze” bez źródła [26]. Jedyny znany nam dawny polski przepis to przywołany Kluk [10]. Polskiej etnografii hubki w sensie opisu warsztatu po prostu nie ma w dostępnym zapisie. To luka w źródłach, nie dowód, że wsi nie obrabiały hubki.

Bezpieczeństwo: dlaczego tych receptur nie warto powtarzać

Wszystkie opisane środki były dostępne, bo pochodziły z gospodarki odpadami. Nie znaczy to, że są bezpieczne. Saletra jest utleniaczem: hubka nią przesączona może zamiast tlić się gwałtownie zapłonąć [2][14]. Chloran potasu i proch czarny, notowane w źródłach XIX wieku jako dodatki do hubki, są materiałami niebezpiecznymi [2]. Ług popiołowy żre skórę i oczy. Traktujcie ten tekst jako historię technologii, nie instrukcję. Niczego tu nie mieszamy, nie ważymy i nie podajemy proporcji.

Czego nie wiemy

  • Czy hubkę kiedykolwiek gotowano w moczu, czy zawsze tylko moczono lub polewano: jedyne relacje mówią o polewaniu i moczeniu [1][6].
  • Czy saletra podnosiła jakość hubki, czy tylko wygodę kupca: brak historycznych pomiarów porównawczych [1].
  • Dlaczego eksperymenty z dwutlenkiem manganu dają sprzeczne wyniki: różnice w materiałach i gestach krzesania pozostają hipotezą [7][8][9].
  • Jak chemicznie działał „ług z moczu i popiołu” Kluka: rekonstrukcja rozsądna, ale nie przebadana [5][10].
  • Czy polska wieś masowo obrabiała hubkę chemicznie: luka źródłowa, nie odpowiedź [25].
  • Ile azotanów realnie dostarczała dojrzała pryzma poza eksperymentem opisanym w literaturze: dane archiwalne są rozbieżne [18].

Najczęstsze pytania

Czy hubka działa bez saletry?

Działa. Suchy miąższ łapie iskrę, a na Syberii gotowano hubkę w ługu bez saletry [1][2]. Saletra wzmacniała żar i ujednolicała produkt handlowy [1][14].

Czym był ług z popiołu i czym różni się od dzisiejszego ługu?

Był to roztwór węglanu potasu z popiołu drzewnego [3]. Dzisiejszy ług sklepowy to wodorotlenek potasu, silniejsza zasada, którą uzyskuje się dopiero dodatkowym procesem [3].

Czy naprawdę gotowano hubkę w moczu?

Nie mamy na to żadnego źródła. Udokumentowane jest polewanie zakopanych plastrów w Wogezach i moczenie w moczu zwierzęcym w Bułgarii [1][6]. Recepty na gotowanie krążą bez atrybucji [20].

Skąd brano saletrę, zanim powstał przemysł chemiczny?

Hodowano ją w pryzmach ziemi, moczu i obornika, a azotan wapnia z wypłukanego roztworu zamieniano na azotan potasu popiołem drzewnym [5][16]. W Szwajcarii saletrę pozyskiwano z piasku pod stajniami [16].

Czy dodatek dwutlenku manganu coś daje?

To spór otwarty. Eksperyment z Leiden pokazał dwukrotną poprawę, zespoły z Yorku i Liverpoolu efektu nie potwierdziły [7][8][9].

Czy polskie wsie obrabiały hubkę chemicznie?

Nie wiadomo. Polskie źródła opisują potaż i saletrę, ale etnograficzny opis obróbki hubki nie istnieje; jedyny dawny przepis zostawił Kluk [10][11][25].

Źródła

  1. Roussel, B., Rapior, S., Masson, C.-L., Boutié, P. (2002). Fomes fomentarius (L. : Fr.) Fr. : un champignon aux multiples usages. Cryptogamie, Mycologie, 23(4), 349–366. [artykuł naukowy]
  2. Heklau, H., Dörfelt, H. (2015). Feuer-Pilze – zur Geschichte der Beherrschung des Feuers mit Hilfe von Pilzen. Boletus, 36(1), 13–24. [artykuł naukowy]
  3. Etiégni, L., Campbell, A.G. (1991). Physical and chemical characteristics of wood ash. Bioresource Technology, 37(2), 173–178. DOI: 10.1016/0960-8524(91)90207-Z. [artykuł naukowy]
  4. Samojlik, T. (2016). Rozkwit i upadek produkcji potażu w Puszczy Białowieskiej w XVII–XIX w. Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego, 64, 9–19. [artykuł naukowy]
  5. Niermeier-Dohoney, J. (2021). ‘Rusticall chymistry’: alchemy, saltpeter projects, and experimental fertilizers in seventeenth-century English agriculture. History of Science, 60(4), 546–574. DOI: 10.1177/00732753211033159. [artykuł naukowy]
  6. Uzunov, B.A., Stoyneva-Gärtner, M.P. (2015). Mushrooms and lichens in Bulgarian ethnomycology. Journal of Mycology, 2015, 361053. DOI: 10.1155/2015/361053. [artykuł naukowy]
  7. Sørensen, A.C. (2024). Lucky strike: testing the utility of manganese dioxide powder in Neandertal percussive fire making. Archaeological and Anthropological Sciences, 16(8), 134. DOI: 10.1007/s12520-024-02047-9. [artykuł naukowy]
  8. Langley, A., Needham, A. (2021). A spark of inspiration: experimentally testing manganese dioxide as a fire lighting aide. EXARC Journal, 2021/1. [artykuł eksperymentalny]
  9. Clarke, C., Hommel, P., Utley, J., Scott, C. (2024). Does the addition of manganese dioxide aid in the production of an ember when using strike-a-light technology with horse hoof fungus? EXARC Journal, 2024/4. [artykuł eksperymentalny]
  10. Kluk, K. (1805). Dykcyonarz roślinny. Za: Chlebicki, A., Żygadło, H., Huby i ogień. [źródło historyczne cytowane za opracowaniem]
  11. Surmiński, J. (2010). Węglarstwo leśne – sadza i potaż. Sylwan, 154(3), 182–186. [artykuł naukowy]
  12. Berihuete-Azorín, M., Girbal, J., Piqué, R., Palomo, A., Terradas, X. (2018). Punk’s not dead. Fungi for tinder at the Neolithic site of La Draga (NE Iberia). PLOS ONE, 13(4), e0195846. DOI: 10.1371/journal.pone.0195846. [artykuł naukowy]
  13. Papp, N., Rudolf, K., Bencsik, T., Czégényi, D. (2017). Ethnomycological use of Fomes fomentarius (L.) Fr. and Piptoporus betulinus (Bull.) P. Karst. in Transylvania, Romania. Genetic Resources and Crop Evolution, 64(1), 101–111. DOI: 10.1007/s10722-015-0335-2. [etnografia]
  14. Gunpowder. [w:] Encyclopædia Britannica, 11. wyd., 1911. [encyklopedia epoki]
  15. Warington, R. (1878). Nitrification. Nature, 17(436), 367–369. DOI: 10.1038/017367a0. [komunikat naukowy epoki]
  16. LeConte, J. (1862). Instructions for the manufacture of saltpetre. Columbia, S.C.: Charles P. Pelham. [instrukcja urzędowa epoki]
  17. Faust, B. (1967). The history of saltpetre mining in Mammoth Cave, Kentucky. The Filson Club History Quarterly, 41(3), 227–262. [artykuł historyczny]
  18. Smith, K., Müller, A., Robertson, H., Christiansen, J., Hansen, P.V. (2013). Making saltpetre. Medieval Gunpowder Research Group, Report 11. [raport badawczy]
  19. Hulme, E.W. (1896). The early history of the English patent system. Law Quarterly Review, 46, 141–154. [opracowanie prawnicze]
  20. Ragweed Forge. Amadou. [strona rzemieślnicza]
  21. Heyes, P.J., Anastasakis, K., de Jong, W., van Hoesel, A., Roebroeks, W., Soressi, M. (2016). Selection and use of manganese dioxide by Neanderthals. Scientific Reports, 6, 22159. DOI: 10.1038/srep22159. [artykuł naukowy]
  22. Sørensen, A.C., Claud, E., Soressi, M. (2018). Neandertal fire-making technology inferred from microwear analysis. Scientific Reports, 8, 10065. DOI: 10.1038/s41598-018-28342-9. [artykuł naukowy]
  23. Słownik polszczyzny XVI wieku, hasło „Saletra”. [słownik naukowy online]
  24. Rembiszewska, D.K., Siatkowski, J. (2021). Bohemizm czy rutenizm – o wyrazie huba, hubka. Zeszyty Łużyckie, 55, 207–219. DOI: 10.32798/zl.900. [artykuł językoznawczy]
  25. Krzesiwa – męska rzecz. Blog Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, 2020. [tekst muzealny]
  26. Gradowski, M. (2009). Dawne „zapalniczki”, czyli czym niegdyś rozniecano ogień? Muzeum Pałacu w Wilanowie. [tekst muzealny]
  27. Gáspár, G. (1944). A korondi taplósok. Búvár, 10(2), 61–64. [reportaż epoki]

Powiązane wpisy: hubka i amadou, minerały do krzesiwa, pług ogniowy, ogień przed epoką żelaza.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *