Ogień przed epoką żelaza: od Barnham do Ötziego

Czas czytania: 15 min

Żelazne krzesiwo to późny wynalazek: w Europie upowszechniło się dopiero w epoce żelaza. Przez setki tysięcy lat wcześniej ogień uzyskiwano dwiema drogami, tarciem suchego drewna o drewno oraz uderzaniem krzemienia o piryt. Ślady pierwszej drogi przeminęły razem z drewnem, druga dopiero od dwóch dekad wydaje archeologom swoje sekrety pod mikroskopem. A w grudniu 2025 roku przyniosła najstarszy dotąd dowód, że człowiek rozpalał ogień własnymi rękami [1].

W skrócie

  • Najstarsze powszechnie uznawane ślady korzystania z ognia mają około miliona lat, ale używanie ognia nie dowodzi, że ktoś umiał go rozpalić [2][4][5].
  • Grudki pirytu znalezione przy paleniskach sprzed około 400 tysięcy lat w Barnham w Anglii to najstarszy bezpośredni dowód rozpalania ognia. Piryt nie występuje tam naturalnie, ktoś go przyniósł [1][22].
  • Metoda krzemienia i pirytu zostawia czytelne ślady: wykulone końce krzemiennych krzesaków i mikroskopijne osady siarczków żelaza, które z czasem przechodzą w hematyt [12][13][15].
  • Neandertalczyk we Francji krzesał pirytem około 50 tysięcy lat temu. Ślady na pięściakach odtworzono eksperymentalnie [8].
  • Metody tarciowe pracowały na drewnie, które w ziemi niemal nigdy nie przetrwa. Najstarsze kamienne deski ogniowe znane są z Lewantu [16].
  • Ötzi, zmarły około 3300 roku p.n.e. w Alpach, nosił przy pasie komplet ogniowy: krzemień, piryt i hubkę z hubiaka [19][20].
  • W Polsce neolityczne krzesaki rozpoznaje się analizą traseologiczną. Identyfikacja resztek pirytu na polskich zabytkach wciąż przed nami [21].

Dwa ognie: używany i robiony

Dla archeologa ogień używany i ogień robiony to dwie różne rzeczy. Ślady obozowiska świadczą, że grupa potrafiła ogień utrzymać i wykorzystać. Dopiero narzędzia do jego wytwarzania, między innymi grudki pirytu nadszlifowane od uderzeń, dowodzą umiejętności rozpalania ognia na żądanie [1][5].

Intuicja podpowiada tu pułapkę. Podtrzymywanie żaru bywa tańsze niż krzesanie: wystarczy przysypać węgle popiołem i wracać po nie nazajutrz. Dlatego najstarsze paleniska same w sobie nie mówią, czy ich użytkownicy potrafili rozpalić ogień od zera [5].

Przed żelazem istniały dwie rodziny technik. Pierwsza to tarcie: pług ogniowy, wiertło ręczne i łukowe, piła ogniowa. Druga to perkusja: uderzanie krzemienia o piryt lub markazyt, minerały o wzorze FeS₂, tak samo jak później uderzano krzemień o stal. O tym, dlaczego iskrzą zbite grudki, a nie kryształy, pisaliśmy w tekście o minerałach do krzesiwa. Tu śledzimy inne pytanie: co z tych praktyk zostało w ziemi i jak to czytać.

Spalone kości i spękane krzemienie

Najstarsze powszechnie cytowane ślady kontaktu człowieka z ogniem pochodzą z jaskini Swartkrans w Południowej Afryce. W warstwach sprzed około 1,5 do 1 miliona lat leżą spalone kości zwierząt, a niektóre noszą ślady cięcia narzędziami. Publikacja z 1988 roku nazwała to najdawniejszym użyciem ognia [2].

W jaskini Wonderwerk, również w Południowej Afryce, opisano w 2012 roku warstwy kultury aszelskiej sprzed około miliona lat: spalone szczątki roślin i przegrzany osad na miejscu, nie naniesione później [4]. W Geszer Benot Ja’akow w Izraelu, sprzed około 790 tysięcy lat, spalone nasiona i orzechy leżą w skupiskach wskazujących na paleniska [3]. Każde z tych stanowisk ma krytyków. Pożar naturalny, powódź nanosząca spalone szczątki albo żar wulkaniczny potrafią podrabiać obozowisko.

Cały europejski materiał podsumowali w 2011 roku Wil Roebroeks i Paola Villa. Wniosek: przed około 400 tysiącami lat dowodów ognia jest w Europie mało i są niepewne, a od tego progu pojawiają się nagle na całym Starym Świecie. Odczytują to jako moment rozpowszechnienia się nawykowego używania ognia [5]. W jaskini Qesem w Izraelu z tego samego przedziału czasu zachowało się wielokrotnie używane centralne palenisko sprzed około 300 tysięcy lat [6][7]. Nadal jednak chodzi o ogień używany, niekoniecznie samodzielnie rozpalony.

Barnham: grudka, która przestawia zegar

East Farm Barnham w hrabstwie Suffolk to dawna cegielnia, w której ekipy brytyjskie kopają z przerwami od lat 80. XX wieku, ostatnio w projekcie Pathways to Ancient Britain. W spągu wykopu leżą proste odłupki kultury klaktońskiej, wyżej pięściaki. A przy nich, w warstwach sprzed około 400 tysięcy lat, plamy mocno przegrzanych, zaczerwienionych i popękanych krzemieni oraz ślady powtarzanych spaleń w osadzie. To obozowiska z ogniskami, przy których robiono narzędzia [1][22].

Zegar przestawiły dwa ciemne kawałki minerału długości około dwóch centymetrów, wydobyte w tych samych strefach co paleniska. To piryt, a piryt nie występuje na tym terenie naturalnie. Ktoś musiał go przynieść, a jedyny znany prehistoryczny powód noszenia pirytu to krzesanie ognia uderzanym krzemieniem. Publikacja w „Nature” z 10 grudnia 2025 roku określa znalezisko jako najstarszy dowód rozpalania ognia w rękach człowieka [1].

Do tego momentu rekordzistami były mikroślady krzesania sprzed około 50 tysięcy lat [8]. Grudka z Barnham przesuwa historię wytwarzania ognia o około 350 tysięcy lat wstecz [1][22]. Kto rozpalał? Skamieniałości ludzkich na stanowisku brak. Wiek i sąsiedztwo pięściaków wskazują na wczesnych neandertalczyków, na wzór współczesnej im czaszki z pobliskiego Swanscombe [22]. Wśród piętnastu autorów publikacji jest Andrew Sorensen, ten sam badacz, który kilka lat wcześniej odczytał spod mikroskopu neandertalskie krzesaki [1][8].

Neandertalczyk z krzesakiem

W 2018 roku Andrew Sorensen, Emilie Claud i Marie Soressi przeanalizowali pięściaki i odłupki z francuskich stanowisk kultury mikockiej, sprzed około 50 tysięcy lat. Na krawędziach zobaczyli charakterystyczny zestaw uszkodzeń: łukowate rysy w kształcie litery C, gęste równoległe prążki, wykulone i zaokrąglone powierzchnie. Identyczne ślady powstawały na kopiach tych narzędzi używanych do uderzania w grudkę pirytu. Wniosek: neandertalczyk nosił krzemień, który zwykle służył do pracy, a w razie potrzeby stawał się krzesakiem [8].

Taki obraz, nazwany modelem doraźnego krzesaka, Sorensen z kolegami zaproponowali już w 2014 roku [9]. Wyjaśnia on, czemu w wykopaliskach brak wyspecjalizowanych krzesaków z epoki kamienia. Rolę krzesiwa pełniło zwykłe narzędzie, więc ślad pozostaje na przedmiocie, którego bez mikroskopu nie odróżnisz od reszty inwentarza.

Osobny wątek to czarny proszek. Neandertalczyk ze wspomnianych francuskich stanowisk zbierał i rozcierał minerały bogate w dwutlenek manganu, zwykle tłumaczone jako pigment. Zespół Heyesa wykazał w 2016 roku, że taki proszek obniża temperaturę zapłonu trocin o 80 do 180 stopni i przyspiesza spalanie [10]. W 2024 roku Sorensen przeprowadził serię prób: iskry z pirytu kierował na osiem rodzajów hubki, z proszkiem i bez. Dwutlenek manganu wyraźnie poprawiał łapanie iskier, a podobnie działał pył samego pirytu opadający na hubkę w trakcie krzesania [11]. Samą hubkę i jej przygotowanie opisujemy w osobnym tekście o hubce i amadou.

Jak czytać ślady krzesania

Podstawą rozpoznawania krzesaków pozostaje traseologia, analiza śladów użytkowania. Stapert i Johansen pokazali w 1999 roku, że późnopaleolityczne krzemienie z Danii i Holandii o zaokrąglonych, wygładzonych końcach to narzędzia ogniowe. Egzemplarze eksperymentalne nosiły te same wykulenia [12].

Resztki samego minerału też przeżywają. W 2016 roku zespół Lombardo zbadał neolityczne krzemienie ze stanowiska nad Jeziorem Zuryskim i wykrył na krawędziach osady siarczków żelaza, niemal czystego pirytu [13]. Polit, Mączyński i Bosiak opisali w 2023 roku procedurę detekcji takich resztek metodą SEM-EDS na zabytkach z północnego wybrzeża Morza Czarnego [14]. Gauvrit Roux z kolegami domknęła w 2026 roku ten ciąg. Na dwóch późnoglacialnych krzesakach z okrywy skalnej Le Colombier II we Francji znaleziono resztki pirytu przeobrażone z czasem w hematyt, czerwony tlenek żelaza. Kto szuka świeżego złotawego siarczku, może przeoczyć ślad, który już się utlenił [15].

Te same badania z Le Colombier II potwierdziły starą wiedzę praktyków: piryt grubokrystaliczny, efektowny w gablocie, iskier praktycznie nie dawał, drobnoziarniste bryłki iskrzyły chętnie [15]. Ranking odmian FeS₂ omawia tekst o minerałach do krzesiwa.

Druga droga: drewno, które zniknęło

Metody tarciowe pracowały głównie na drewnie: wrzeciono, deska ogniowa, łuk, łożysko. Drewno w ziemi rozpada się w kilka do kilkudziesięciu lat, więc o prehistorii tarcia wiadomo najmniej. Zachowały się wyjątki.

W Lewancie, na stanowisku Kfar HaHoresh w Dolnej Galilei, znaleziono wapienne płyty z wgłębieniami, rowkami i miseczkami, interpretowane jako deski ogniowe: najstarsze znane ślady wierteł ogniowych. Zespół Naamy Goren-Inbar opublikował tę analizę w 2012 roku pod tytułem „The Earliest Matches” [16]. Młodsze o około dwa tysiąclecia gliniane elementy z jerymuchańskich stanowisk Sha’ar HaGolan i Munhata noszą ślady obrotowego użytkowania jak obejmy wierteł [16].

Druga połowa każdego zestawu, hubka, przetrwa łatwiej, bo tkwi w osadach bagiennych i jeziornych bez dostępu tlenu. Na jeziornym stanowisku La Draga w Katalonii, sprzed około 5300 do 5000 lat p.n.e., zachowały się kawałki hubiaka i innych grzybów nadających się na materiał rozniecany: najstarsze bezpośrednie świadectwo hubki w Europie [17][18].

Ötzi: komplet w sakiewce

We wrześniu 1991 roku w lodzie Alp Ötztalskich odnaleziono mumię mężczyzny, który zginął około 3300 roku p.n.e. Przy pasie nosił sakiewkę z kompletem ogniowym: kawałki krzemienia, ślady pirytu i czarną masę, którą mykolodzy zidentyfikowali jako hubkę z hubiaka, Fomes fomentarius [19][20]. W ekwipunku miał też pojemniki z kory brzozowej, służące według kustoszy do przenoszenia żaru [20].

Na progu epoki metali, na długo przed pierwszym żelaznym krzesiwem, górski podróżnik niósł dokładnie to, co neandertalczyk czterysta tysięcy lat wcześniej: krzemień, piryt i hubkę [8][20].

Polska: krzesaki pod mikroskopem

Polski wkład to program badań eksperymentalno-traseologicznych, który Katarzyna Pyżewicz i Piotr Rozbiegalski podsumowali w 2011 roku w „Światowicie”. Autorzy badali neolityczne krzemienie z ziem polskich pod kątem śladów krzesania. Wskazują metodę krzemienia z pirytem jako jedyną dającą się zweryfikować analizą śladów użytkowania: tarcie drewna o drewno nie zostawi na krzemiennych narzędziach nic [21].

Kolejny krok dopiero czeka. Na polskich krzesakach nikt dotąd systematycznie nie szukał resztek siarczków żelaza metodami mikroanalitycznymi, które zadziałały w Zurychu i nad Morzem Czarnym [13][14].

Kalendarz dowodów

Tabela 1 zbiera stanowiska i publikacje w porządku chronologicznym. Klasa dowodu: A oznacza potwierdzenie eksperymentalne lub analityczne, B udokumentowanie w literaturze naukowej, C wiarygodną interpretację bez pomiaru, D hipotezę.

Tabela 1. Dowody związane z ogniem przed epoką żelaza, od najstarszych; klasy dowodu A–D w tekście
Stanowisko lub zakres Wiek Co znaleziono Wniosek Klasa Źródło
Swartkrans, Afryka Płd. 1,5–1 mln lat spalone kości, część ze śladami cięcia używanie ognia B [2]
Wonderwerk, Afryka Płd. ok. 1 mln lat spalenia warstw na miejscu używanie ognia B [4]
Geszer Benot Ja’akow, Izrael ok. 790 tys. lat skupiska spalonych nasion kontrola ognia B [3]
Europa, przegląd materiału od ok. 400 tys. lat skok częstości dowodów ognia nawykowe używanie B [5]
Barnham, Anglia ok. 400 tys. lat paleniska i piryt przyniesiony z daleka rozpalanie ognia B [1]
Qesem, Izrael ok. 300 tys. lat wielokrotnie używane palenisko centralne nawykowe używanie B [6][7]
Francja, kultura mikocka ok. 50 tys. lat mikroślady uderzeń pirytem na narzędziach krzesanie A/B [8]
Dania i Holandia późny paleolit krzemienne krzesaki o zaokrąglonych końcach krzesanie A/B [12]
Le Colombier II, Francja późny glacjał resztki pirytu przechodzące w hematyt krzesanie A/B [15]
Zurych, Szwajcaria neolit osady pirytu na krzesakach krzesanie A/B [13]
La Draga, Hiszpania ok. 5300–5000 p.n.e. hubka grzybowa w osadach jeziornych hubka B [17]
Ötzi, Alpy ok. 3300 p.n.e. krzemień, piryt i hubka w sakiewce kompletny zestaw B [19][20]
ziemie polskie neolit ślady użytkowania krzesaków krzesanie B [21]

Dlaczego jednej metody nieomal nigdy nie znajdujemy, a druga co chwilę wychodzi z ziemi? Tabela 2 porządkuje przyczyny.

Tabela 2. Ślady pozostawiane przez przedżelazowe metody rozpalania ognia [12][15][16][17]
Metoda Materiał Trwały ślad w ziemi Szansa przetrwania
krzemień i piryt krzemień, grudka FeS₂ wykulone krawędzie krzemieni, resztki siarczków przechodzące w hematyt wysoka dla krzemienia, niska dla pirytu
wiertło ręczne i łukowe drewno, rzadziej kamień i glina deski ogniowe, obejmy wierteł bardzo niska, głównie konteksty suche lub bagienne
pług i piła ogniowa drewno, bambus brak charakterystycznego trwałego śladu bliska zera
hubka w zestawie grzyby, głównie hubiak subfosylne owocniki w osadach bez tlenu średnia przy braku tlenu

Czego nie wiemy

  • Kto dokładnie rozpalał ogień w Barnham. Skamieniałości ludzkich brak, atrybucja do wczesnych neandertalczyków opiera się na pośrednim sąsiedztwie czaszki ze Swanscombe [22].
  • Czy najstarsze afrykańskie i lewantyńskie ślady, Swartkrans, Wonderwerk i Geszer Benot Ja’akow, pochodzą od ognisk człowieka, czy od pożarów naturalnych. Spór trwa [4][5].
  • Temperatura i czas świecenia iskry pirytowej pozostają niezmierzone. Publikacje podają tylko wartości pośrednie z badań utleniania pyłu siarczków.
  • Ile kosztowało podtrzymywanie żaru w konkretnych warunkach klimatycznych w porównaniu z krzesaniem. Modeli brak, a odpowiedź przesądzałaby o tym, jak często grupy paleolitu w ogóle krzesały.
  • Czy polskie neolityczne krzesaki noszą resztki siarczków żelaza. Do zbadania metodami SEM-EDS według procedur sprawdzonych w Zurychu i nad Morzem Czarnym [13][14].

Najczęstsze pytania

Czy najpierw podtrzymywano ogień, czy rozpalano go od zera?

Najpewniej najpierw podtrzymywano. Dowody używania ognia są starsze niż dowody jego rozpalania, a pilnowanie żaru wymaga mniej pracy niż krzesanie. Pierwszy wprost udokumentowany zestaw do rozpalania ognia to piryt z Barnham, sprzed około 400 tysięcy lat [1][5].

Skąd pewność, że neandertalczyk krzesał ogień?

Z mikrośladów na narzędziach: łukowate rysy, równoległe prążki i wykulenia odtworzone eksperymentalnie przy uderzaniu w piryt. Do tego dochodzi piryt z Barnham sprzed około 400 tysięcy lat, z warstwy przypisywanej wczesnym neandertalczykom [1][8].

Dlaczego właśnie piryt, a nie dowolny kamień?

Iskrę dają odrywane drobiny samego minerału, który natychmiast się utlenia. To zaleta siarczków żelaza o odpowiedniej, drobnoziarnistej budowie. Kryształy pirytu kruszą się bez iskier, a kwarc uderzany o kwarc daje tylko zimne światło [15].

Co w tej historii robi dwutlenek manganu?

To dodatek do hubki, nie paliwo. Zmielony czarny proszek obniża temperaturę zapłonu i poprawia łapanie iskier, co potwierdziły pomiary i eksperymenty [10][11].

Czy w Polsce można znaleźć prehistoryczne krzesiwo?

Krzemienny krzesak z epoki kamienia wygląda jak niepozorny odłupek ze śladami na końcu i rozpoznanie go wymaga analizy mikroskopowej. Znaleziska archeologiczne podlegają w Polsce ochronie prawnej, więc znaleziony w terenie zabytek zgłaszamy do konserwatora [21].

Kiedy piryt wypadł z użytku?

Razem z rozpowszechnieniem żelaza. Iskry z węglowej stali są gorętsze i liczniejsze niż iskry pirytu, a krzesiwo metalowe nie rozpada się w wilgoci. Metoda krzemienia i stali panowała potem ponad dwa tysiące lat, do wynalezienia zapałek [12].

Źródła

  1. Davis R., Hatch M., Hoare S., Lewis S. G., Lucas C., Parfitt S. A., Bello S. M., Lewis M., Mansfield J., Najorka J., O’Connor S., Peglar S., Sorensen A., Stringer C., Ashton N. (2025). Earliest evidence of making fire. Nature 649, 631–637. DOI: 10.1038/s41586-025-09855-6. [artykuł pierwotny; rekord Crossref i opis wyników potwierdzony]
  2. Brain C. K., Sillen A. (1988). Evidence from the Swartkrans cave for the earliest use of fire. Nature 336, 464–466. DOI: 10.1038/336464a0. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  3. Goren-Inbar N., Alperson N., Kislev M., Simchoni O., Melamed Y., Ben-Nun A. (2004). Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya’aqov, Israel. Science 304, 725–727. DOI: 10.1126/science.1095443. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  4. Berna F., Goldberg P., Horwitz L. K., Brink J., Holt S., Bamford M., Chazan M. (2012). Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa. PNAS 109. DOI: 10.1073/pnas.1117620109. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  5. Roebroeks W., Villa P. (2011). On the earliest evidence for habitual use of fire in Europe. PNAS 108, 5209–5214. DOI: 10.1073/pnas.1018116108. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  6. Karkanas P., Shahack-Gross R., Ayalon A., Bar-Matthews M., Barkai R. (2007). Evidence for habitual use of fire at the end of the Lower Paleolithic: Site-formation processes at Qesem Cave, Israel. Journal of Human Evolution 53, 197–212. DOI: 10.1016/j.jhevol.2007.04.002. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  7. Shahack-Gross R., Berna F., Karkanas P., Lemorini C., Gopher A. (2014). Evidence for the repeated use of a central hearth at Middle Pleistocene (300 ky ago) Qesem Cave, Israel. Journal of Archaeological Science 44, 12–21. DOI: 10.1016/j.jas.2013.11.015. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  8. Sorensen A. C., Claud E., Soressi M. (2018). Neandertal fire-making technology inferred from microwear analysis. Scientific Reports 8, 10065. DOI: 10.1038/s41598-018-28342-9. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  9. Sorensen A., Roebroeks W., van Gijn A. (2014). Fire production in the deep past? The expedient strike-a-light model. Journal of Archaeological Science 42, 476–486. DOI: 10.1016/j.jas.2013.11.032. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  10. Heyes D., Krugar K., Lauridsen B., Sorensen A. C., Roebroeks W. (2016). Selection and Use of Manganese Dioxide by Neanderthals. Scientific Reports 6, 22159. DOI: 10.1038/srep22159. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  11. Sorensen A. C. (2024). Lucky strike: testing the utility of manganese dioxide powder in Neandertal percussive fire making. Archaeological and Anthropological Sciences 16, 134. DOI: 10.1007/s12520-024-02047-9. [artykuł pierwotny; abstrakt Crossref]
  12. Stapert D., Johansen L. (1999). Flint and pyrite: making fire in the Stone Age. Antiquity 73, 765–777. DOI: 10.1017/s0003598x00065510. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  13. Lombardo T., Grolimund D., Kienholz A., Hubert V., Wörle M. (2016). The use of flint-stone fragments as „fire-strikers” during the Neolithic period. Microchemical Journal 125, 254–259. DOI: 10.1016/j.microc.2015.11.007. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  14. Polit B., Mączyński P., Bosiak M. (2023). Catch me if you can: Identifying pyrite residues on flint strike-a-lights with the use of SEM-EDS analysis. Journal of Archaeological Science: Reports 50, 104064. DOI: 10.1016/j.jasrep.2023.104064. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  15. Gauvrit Roux E., Beauvais P., Guiavarc’h M., Moréac A., Puaud S. (2026). An insight into Late Glacial fire-making toolkits: Two chert strike-a-lights at Le Colombier II rock shelter (Ardèche, France). Journal of Archaeological Science: Reports 69, 105528. DOI: 10.1016/j.jasrep.2025.105528. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  16. Goren-Inbar N., Freikman M., Garfinkel Y., Goring-Morris A. N., Grosman L. (2012). The Earliest Matches. PLoS ONE 7(8), e42213. DOI: 10.1371/journal.pone.0042213. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  17. Berihuete-Azorín M., Girbal J., Piqué R., Palomo A., Terradas X. (2018). Punk’s not dead. Fungi for tinder at the Neolithic site of La Draga (NE Iberia). PLoS ONE 13(4), e0195846. DOI: 10.1371/journal.pone.0195846. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  18. Piqué R., Revelles J., Berihuete-Azorín M., Girbal Lladó J., Palomo A., Terradas X. (2020). Use of fungi for tinder at the Early Neolithic settlement of La Draga (NE Iberia). Quaternary International 541, 152–161. DOI: 10.1016/j.quaint.2019.12.002. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  19. Peintner U., Pöder R., Pümpel T. (1998). The iceman’s fungi. Mycological Research 102, 1153–1162. DOI: 10.1017/s0953756298006546. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  20. South Tyrol Museum of Archaeology, Bolzano: documentation of the Iceman’s equipment. [dokument instytucji; dostęp 16.11.2026]
  21. Pyżewicz K., Rozbiegalski P. (2011). Sposoby rozpalania ognia w młodszej epoce kamienia na terenie ziem polskich… Światowit IX (50), fasc. B. [artykuł pierwotny; strona czasopisma i streszczenie]
  22. Davis J. (2025). Earliest fire-making dating back 400,000 years unearthed in Suffolk, England. Natural History Museum, 10.12.2025. [komunikat instytucji naukowej]

Powiązane wpisy: minerały do krzesiwa, pług ogniowy, hubka i amadou.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *