Mykologia • ekologia • biologiczna ochrona roślin
Pasożyt nie musi wchodzić do mózgu, aby zmienić zachowanie owada. Badania pokazują kilka odmiennych dróg do podobnego finału.
Stan wiedzy: 16 października 2026 r.
Mucha siedząca nieruchomo wysoko na szybie nie zawsze jest tylko zaschniętym owadem. Jeśli ma wyciągniętą ssawkę, uniesione skrzydła i jasne pasy na odwłoku, mogła paść ofiarą owadomorka muszego, Entomophthora muscae. Grzyb doprowadza gospodarza do miejsca sprzyjającego rozsiewaniu zarodników, przytwierdza go do podłoża i dopiero wtedy przebija ciało strukturami zarodnikotwórczymi. Taki obraz można zobaczyć także na ścianie domu, obory albo budynku gospodarczego. Ferdinand Cohn opisał tę infekcję u muchy domowej już w 1855 roku [1].
To zjawisko wygląda jak gotowa scena horroru, lecz jego biologiczny sens jest prosty. Grzyb korzysta z ciała owada jako źródła pokarmu i środka transportu. Zmiana zachowania gospodarza pomaga mu dostać się w miejsce, z którego zarodniki łatwiej trafią na kolejne ofiary. Nie każdy grzyb pasożytujący na owadach manipuluje nimi równie precyzyjnie. Nie każdy też zabija w taki sam sposób.
W skrócie
- Grzyby entomopatogeniczne nie tworzą jednej grupy o wspólnym sposobie działania. Jedne szybko zabijają gospodarza, inne utrzymują go przy życiu, a tylko część zmienia jego zachowanie w sposób zwiększający rozsiewanie zarodników.
- U mrówek zakażonych przez Ophiocordyceps nie znaleziono strzępek w mózgu. U much zaatakowanych przez owadomorka grzyb wnika natomiast do układu nerwowego. Hasło „kontrola umysłu” zasłania więc kilka różnych mechanizmów.
- Beauveria i Metarhizium są wykorzystywane w ochronie roślin, lecz ich skuteczność zależy od szczepu, pogody, formulacji i gatunku szkodnika. Produkt biologiczny nadal wymaga oceny ryzyka.
- Katynon i psylocybina wykryte u cykad zakażonych przez Massospora nie czynią ich źródłem substancji psychoaktywnych dla ludzi.
- Preparaty nazywane cordycepsem nie są automatycznie tym samym co naturalny maczużnik chiński. Dane kliniczne dotyczą głównie leczenia wspomagającego chorób nerek i mają ograniczoną jakość.
Spis treści
- Nie jeden „grzyb zombie”
- Jak często grzyby zabijają owady
- Jak zarodnik pokonuje pancerz
- Owady też się bronią
- Kolonia broni się razem
- Dlaczego miejsce śmierci ma znaczenie
- Mrówka wspina się i zaciska żuwaczki
- Mrówka bez grzyba w mózgu
- Geny, rytm dobowy i pierwszy kandydat na efektor
- Mucha wybiera wysokość i porę
- Cykada z „solniczką” zarodników
- Pasożyty starsze od wielu linii owadów
- Od związku z roślinami do zabijania owadów
- Zabójca owada i partner rośliny
- Grzyb zamiast części oprysku
- Dlaczego wynik z laboratorium słabnie w polu
- Nie tylko insektycyd
- Mykowirusy i modyfikowanie szczepów
- Jiangcan, czyli jedwabnik jako surowiec
- Maczużnik chiński między badaniem a reklamą
- Czy te grzyby zagrażają ludziom
- Słownik najważniejszych pojęć
- Najczęstsze pytania
- Czego nadal nie wiadomo
- Bibliografia
Nie jeden „grzyb zombie”
Grzyby entomopatogeniczne to różnorodna grupa grzybów zdolnych do zakażania owadów i innych stawonogów. W zależności od przyjętej klasyfikacji i zakresu zestawienia mówi się o ponad 1000 opisanych gatunków albo o ponad 1200 taksonach. W polskich opracowaniach podawano około 230 gatunków występujących w kraju [2], [3]. Rozbieżność nie musi oznaczać błędu. Wynika między innymi ze zmian systematycznych, różnego ujmowania zespołów gatunków i stale przybywających danych molekularnych.
Popkultura eksponuje spektakularne przypadki, przez co łatwo uznać, że zakażone owady są w naturze powszechne. Przegląd obejmujący 79 badań, 122 gatunki grzybów i 104 gatunki owadów dał medianę rozpowszechnienia infekcji w dzikich populacjach równą 8,2%. Autorzy zaznaczyli, że wynik może być zawyżony przez stronniczość publikacyjną: badania, w których infekcję łatwo wykryto, mają większą szansę na opisanie niż wyniki zerowe [2].
Jeszcze wyraźniej widać to w rozkładzie wyników. W 955 obserwacjach prewalencja nie przekraczała 10%, a próg epizoocji, zdefiniowany jako śmiertelność powyżej 70%, osiągnęło tylko 5,4% opisanych interakcji. Baza była przy tym mocno przesunięta w stronę pól, sadów, poboczy i środowisk miejskich. Zaledwie 25 spośród 79 badań dotyczyło siedlisk uznanych za naturalne. Dane najlepiej opisują więc systemy łatwe do obserwacji i ważne dla rolnictwa, nie całą przyrodę [2].
Nie istnieje też jeden uniwersalny mechanizm „przejęcia kontroli”. Maczużniki atakujące mrówki, owadomorek muszy i Massospora pasożytująca na cykadach należą do odległych linii ewolucyjnych. Precyzyjne sterowanie zachowaniem gospodarza powstawało u grzybów niezależnie więcej niż raz [1].
Nazwy dodatkowo komplikują obraz. Dawne szerokie ujęcie rodzaju Cordyceps zostało rozdzielone na podstawie danych molekularnych. Grzyby atakujące mrówki, dawniej łączone pod jedną rozpoznawalną nazwą, należą dziś do Ophiocordyceps, a określenie O. unilateralis sensu lato oznacza kompleks blisko spokrewnionych gatunków. Badania okazów z Brazylii, Kolumbii, Stanów Zjednoczonych, Australii i Japonii doprowadziły w jednej pracy do opisania 15 nowych gatunków związanych z mrówkami. Różniły się gospodarzami, budową zarodników i miejscem śmierci owada [4].
Specjalizacja nie jest szczegółem taksonomicznym. Decyduje o tym, czy zarodnik potrafi przykleić się do oskórka, rozpoznać jego skład chemiczny, przebić go, przeżyć w hemolimfie i zakończyć cykl w odpowiednim środowisku. Szczep skuteczny przeciw jednemu szkodnikowi może działać słabo na inny gatunek, nawet jeśli oba owady należą do tego samego rzędu. Dlatego nazwa gatunku grzyba nie wystarcza do przewidzenia wyniku zabiegu biologicznego [5], [6].
Jak często grzyby zabijają owady
Mediana prewalencji 8,2% nie znaczy, że dokładnie taki odsetek owadów jest zakażony w każdym lesie i na każdym polu. Jest wartością środkową dla zestawu wyników z różnych kontynentów, siedlisk, sezonów, gospodarzy i metod wykrywania. W części badań liczono tylko widoczne zwłoki z zarodnikującym grzybem. W innych zakażenie rozpoznawano przed śmiercią owada lub potwierdzano metodami laboratoryjnymi. Każda metoda widzi trochę inny fragment zjawiska [2].
Różnice pomiędzy grupami grzybów były duże. Najwyższe wartości prewalencji notowano wśród przedstawicieli Neozygitales, a najniższe wśród Eurotiales. Znaczenie miały także pora roku, zagęszczenie gospodarza, wilgotność i łatwość przenoszenia zarodników. Epizoocja, czyli gwałtowny wzrost liczby zachorowań w populacji zwierząt, wymaga zbiegu warunków sprzyjających zarówno patogenowi, jak i kontaktowi pomiędzy kolejnymi gospodarzami [2].
Grzyb może wpływać na populację nawet wtedy, gdy nie wywołuje widowiskowej masowej śmiertelności. Zakażony owad może krócej żyć, mniej się rozmnażać albo zmienić żerowanie. Tych efektów nie zawsze widać podczas jednorazowej kontroli terenu. Przegląd Gielena i współautorów koncentrował się na śmiertelności oraz rozpowszechnieniu zakażeń, dlatego nie obejmuje całego kosztu infekcji ponoszonego przez gospodarza [2].
Istnieje też problem niewidocznych danych. Badacz łatwiej zauważy zwłoki mrówki przyczepione do liścia niż owada, który zginął w ściółce i szybko został zjedzony. Łatwiej opublikować opis epizoocji niż wielomiesięczne poszukiwania zakończone brakiem zakażonych osobników. To właśnie dlatego autorzy metaanalizy ostrzegali przed możliwym zawyżeniem szacunku przez stronniczość publikacyjną [2].
Co naprawdę pokazuje przegląd populacji owadów
Opracowanie własne na podstawie Gielen i in. 2024. Dane nie opisują jednakowo każdego siedliska.
Jak zarodnik pokonuje pancerz
Owada chroni kutykula, czyli zewnętrzna warstwa oskórka zawierająca między innymi chitynę, białka i lipidy. Zarodnik grzyba najpierw musi utrzymać się na tej powierzchni. Dopiero potem kiełkuje i tworzy strukturę ułatwiającą wniknięcie. Nacisk mechaniczny wspierają enzymy rozkładające składniki oskórka: chitynazy, proteazy i lipazy. W odróżnieniu od wielu bakterii i wirusów owadzich grzyb nie musi zostać połknięty. Może wejść bezpośrednio przez powierzchnię ciała albo w okolicy przetchlinek [7], [5].
Pierwszy kontakt nie przesądza jeszcze o zakażeniu. Powierzchnia zarodnika ma właściwości ułatwiające przyczepienie do woskowej warstwy oskórka, ale skład kutykuli różni się pomiędzy gatunkami owadów i zmienia się wraz z wiekiem. Deszcz, ocieranie o roślinę oraz czyszczenie ciała mogą usunąć zarodnik, zanim wykiełkuje. Dlatego szczep skuteczny wobec jednego gospodarza nie musi równie dobrze zakażać innego, nawet blisko spokrewnionego owada [5], [6].
Po przytwierdzeniu zarodnik tworzy strzępkę kiełkową, a u wielu gatunków także spłaszczoną strukturę dociskającą się do oskórka. Enzymy nie działają osobno. Lipazy naruszają warstwę lipidową, proteazy rozkładają białka, a chitynazy otwierają drogę przez część chitynową. Znaczenie nacisku i poszczególnych enzymów zależy od gatunku grzyba, szczepu oraz miejsca wnikania [7], [6].
Po przekroczeniu kutykuli patogen trafia do hemocelu, jamy ciała wypełnionej hemolimfą. Tam spotyka komórkową i humoralną odpowiedź odpornościową gospodarza. Może przechodzić w formy drożdżopodobne, blastospory albo struktury trudniejsze do rozpoznania przez odporność owada. Owadomorek muszy rośnie wewnątrz gospodarza także jako protoplasty pozbawione ściany komórkowej. W hodowli na muchach domowych cykl wewnątrz gospodarza trwał 6 do 7 dni [8].
Grzyb zużywa zasoby owada, uszkadza tkanki i może wydzielać toksyny. Po śmierci gospodarza musi jeszcze zabezpieczyć zdobyty pokarm, przebić ciało i rozpocząć zarodnikowanie w odpowiednim oknie temperatury oraz wilgotności. Zwłoki mogą wyschnąć, zostać zalane, zjedzone albo skolonizowane przez inne mikroorganizmy. Manipulacja miejscem i porą śmierci zwiększa szanse ukończenia tego etapu, lecz nie wszystkie grzyby entomopatogeniczne wykształciły taką strategię [9], [1].
Infekcja krok po kroku
Schemat ogólny. Gatunki różnią się formą wzrostu, toksynami, czasem infekcji i sposobem rozsiewania.
Owady też się bronią
Owad nie jest biernym pojemnikiem na grzybnię. Jeszcze przed zakażeniem może omijać powierzchnie pachnące patogenem, strząsać zarodniki i czyścić ciało odnóżami. Zachowania pielęgnacyjne są pierwszą linią obrony, ponieważ działają zanim grzyb przekroczy oskórek. U niektórych gospodarzy znaczenie ma także gorączka behawioralna, czyli wybór cieplejszego miejsca, które pogarsza warunki wzrostu patogenu [10].
Kutykula jest jednocześnie pancerzem mechanicznym i barierą chemiczną. Jej grubość, zawartość lipidów oraz związki obecne na powierzchni wpływają na przyczepianie i kiełkowanie zarodników. Po naruszeniu oskórka uruchamia się odpowiedź komórkowa. Hemocyty mogą pochłaniać drobne elementy patogenu, otaczać większe struktury i uczestniczyć w tworzeniu melaniny wokół miejsca infekcji. Odpowiedź humoralna obejmuje między innymi białka i peptydy działające przeciw mikroorganizmom [10].
Patogen odpowiada zmianą własnej powierzchni, tempem wzrostu i wydzielanymi związkami. Zakażenie jest więc wyścigiem, a nie pojedynczym ciosem. Jeżeli grzyb rozmnoży się w hemolimfie szybciej, niż gospodarz zdoła go odizolować, uzyskuje dostęp do tkanek oraz składników odżywczych. Jeżeli reakcja owada jest skuteczna, infekcja może zatrzymać się przed wystąpieniem widocznych objawów.
To tłumaczy, dlaczego wynik testu laboratoryjnego nie daje prostego przepisu na zabieg w polu. Stan fizjologiczny owada, jego wiek, temperatura, wcześniejszy kontakt z patogenami i możliwość czyszczenia ciała zmieniają szansę infekcji. Preparat zawierający właściwy gatunek grzyba może zadziałać słabo, jeśli zarodniki trafią na niewłaściwe stadium rozwojowe szkodnika albo szybko znikną z powierzchni ciała [5].
Kolonia broni się razem
U owadów społecznych dochodzi jeszcze odporność zbiorowa. Mrówki mogą czyścić współtowarzyszki, wynosić zwłoki, ograniczać kontakt z osobnikiem wykazującym objawy albo modyfikować organizację gniazda. Takie działania zmniejszają liczbę zarodników docierających do kolejnych gospodarzy i skracają czas, w którym zakażone ciało pozostaje wśród zdrowych osobników [11].
Z perspektywy grzyba gniazdo jest zarazem atrakcyjne i niebezpieczne. Skupia wielu potencjalnych gospodarzy w jednym miejscu, lecz ma sprawny system higieny. Patogen, który doprowadza mrówkę do śmierci poza gniazdem, omija część tych zabezpieczeń. Jeżeli ciało zostanie przyczepione do rośliny nad trasą robotnic, zarodniki mogą trafiać na kolejne mrówki bez konieczności wzrostu wewnątrz kolonii.
Tak powstają „cmentarzyska mrówek”, czyli skupienia zakażonych zwłok w miejscach zapewniających grzybowi odpowiedni mikroklimat oraz dostęp do gospodarzy. Nie są dowodem na świadomy plan pasożyta. To wynik selekcji: warianty grzyba, które kończą cykl w miejscach sprzyjających transmisji, pozostawiają więcej potomnych zarodników [12], [11].
Dlaczego miejsce śmierci ma znaczenie
Dla grzyba śmierć gospodarza w niewłaściwym miejscu może oznaczać utratę całej inwestycji. Na suchej, nasłonecznionej powierzchni ciało szybko traci wodę. W strumieniu zarodniki mogą zostać spłukane. W gnieździe zwłoki zostaną wyniesione albo odizolowane. Położenie ciała wpływa także na ruch powietrza, wilgotność oraz prawdopodobieństwo kontaktu zarodników z kolejnymi owadami.
U mrówek zakażonych przez przedstawicieli kompleksu Ophiocordyceps unilateralis obserwowano powtarzalną sekwencję: opuszczenie zwykłych tras, wspinaczkę po roślinie, zacisk żuwaczek na tkance i śmierć w pozycji utrzymującej ciało nad podłożem. W badaniach terenowych z Tajlandii 98% obserwowanych mrówek zacisnęło żuwaczki na głównym nerwie liścia. Miejsca śmierci skupiały się około 25 cm nad ziemią, po północnej stronie roślin, w wilgotnym mikroklimacie [12].
Nie należy z tych wartości tworzyć uniwersalnej reguły dla wszystkich „mrówek zombie”. Praca dotyczyła określonego układu gospodarz, pasożyt i siedlisko. Inne gatunki przytwierdzają się do gałązek, kolców albo spodniej części liści. Araújo i współautorzy opisali 15 nowych gatunków i kombinacji taksonomicznych, które różniły się gospodarzami, budową zarodników oraz miejscem śmierci [4].
Mrówka wspina się i zaciska żuwaczki
Określenie „mrówka zombie” sugeruje prosty przełącznik: zdrowy owad zostaje zainfekowany, a grzyb przejmuje sterowanie. Badania pokazują proces rozciągnięty w czasie. Patogen najpierw rozwija się w ciele, zmienia metabolizm gospodarza, oddziałuje na rytm aktywności i dopiero w końcowej fazie prowadzi do charakterystycznego ugryzienia. Sekwencja musi być zsynchronizowana z warunkami sprzyjającymi dalszemu wzrostowi grzyba [13], [11].
Zaciśnięcie żuwaczek ma znaczenie konstrukcyjne. Martwa mrówka nie może aktywnie utrzymywać pozycji, więc mocny chwyt przytwierdza jej ciało na czas rozwoju grzyba. Następnie patogen wykorzystuje zasoby gospodarza i tworzy strukturę zarodnikotwórczą. Dopiero powodzenie tego etapu pozwala mu rozsiać zarodniki na obszar uczęszczany przez kolejne mrówki.
Nie każdy element zachowania musi wynikać z jednego sygnału. Zmiana lokomocji, reakcji na światło, rytmu dobowego i pracy żuwaczek może powstawać przez różne drogi. W chwili charakterystycznego ugryzienia aktywne są liczne geny zarówno patogenu, jak i gospodarza. Badanie ekspresji genów z 2015 roku pokazało złożony obraz zmian, a nie działanie jednego „genu zombie” [13].
Mrówka bez grzyba w mózgu
Najbardziej rozpowszechniony mit mówi, że Ophiocordyceps wypełnia mózg mrówki i steruje nim jak marionetką. Rekonstrukcja trójwymiarowa tkanek zakażonych mrówek pokazała coś innego. Komórki grzyba tworzyły rozbudowaną sieć w ciele i oplatały włókna mięśniowe, w tym mięśnie żuwaczek. Nie stwierdzono ich jednak w mózgu [14].
Brak komórek grzyba w mózgu nie oznacza, że układ nerwowy pozostaje bez zmian. Patogen może wpływać na niego za pośrednictwem związków wydzielanych do hemolimfy, zmian metabolicznych albo sygnałów powstających w innych tkankach. Oddziaływanie na mózg nie wymaga fizycznego przerastania neuronów. Badanie anatomiczne rozstrzygnęło kwestię położenia strzępek, ale nie wskazało jednego kompletnego mechanizmu sterowania zachowaniem.
Równie ostrożnie trzeba interpretować komórki grzyba przy mięśniach. Ich obecność nie dowodzi, że bezpośrednio wymuszają skurcz żuwaczek. Późniejsze interpretacje wskazują, że sieć może uczestniczyć w pobieraniu składników odżywczych z tkanki. Aby wykazać kontrolę skurczu, potrzebne byłyby dowody łączące konkretny sygnał grzyba z fizjologią mięśnia i zachowaniem całego zwierzęcia [11].
Mrówka: mózg, mięśnie i to, czego badanie nie dowiodło
Autorska interpretacja wyniku Fredericksen i in. 2017. Obecność grzyba przy mięśniach nie jest sama w sobie dowodem bezpośredniego sterowania skurczem.
Geny, rytm dobowy i pierwszy kandydat na efektor
Analizy transkryptomiczne pozwalają sprawdzić, które geny patogenu i gospodarza są aktywne w określonej fazie infekcji. W doświadczeniu na mrówkach Camponotus castaneus badacze porównali ekspresję genów w chwili ugryzienia liścia. Zmiany obejmowały wiele procesów biologicznych, co pasuje do zachowania złożonego z ruchu, orientacji, pracy mięśni i sygnałów czasowych [13].
Rytm dobowy jest ważny, ponieważ okno korzystnej wilgotności i temperatury może trwać krótko. Zachowanie pojawiające się o niewłaściwej porze nie zapewni grzybowi takiej samej szansy zarodnikowania. Przegląd mechanizmów manipulacji podkreśla udział metabolitów, białek wydzielniczych, zmian w układzie nerwowym oraz pracy mięśni. Nadal nie ma jednego modelu wyjaśniającego wszystkie zakażenia Ophiocordyceps [11].
W 2025 roku opisano w preprincie wydzielany peptyd wiążący skramblazę jako pierwszego potwierdzonego kandydata na efektor behawioralny Ophiocordyceps camponoti-floridani. Testy na nicieniu Caenorhabditis elegans i mrówce Camponotus floridanus wykazały zmiany zachowań węchowych. Jest to ważny krok od korelacji do konkretnej cząsteczki, ale wynik nie stanowi jeszcze pełnego wyjaśnienia wspinaczki, ugryzienia i śmierci w określonym miejscu [15].
Słowo „efektor” oznacza cząsteczkę wytwarzaną przez patogen, która zmienia proces biologiczny gospodarza. Jeden efektor może wpływać na wybrany element reakcji. Cały fenotyp rozszerzony, czyli złożone zachowanie gospodarza zwiększające sukces pasożyta, prawdopodobnie wymaga współdziałania wielu sygnałów i zmian fizjologicznych.
Mucha wybiera wysokość i porę
Owadomorek muszy, Entomophthora muscae, pokazuje, dlaczego nie wolno przenosić mechanizmu z mrówki na wszystkie owady. Zakażone muchy przed śmiercią wspinają się, przytwierdzają aparat gębowy do podłoża i unoszą skrzydła. Taka pozycja odsłania odwłok i ułatwia wyrzucanie zarodników. W modelu laboratoryjnym na Drosophila melanogaster sekwencja zachowania była powtarzalna i pojawiała się w związku z porą doby [1].
W tym przypadku grzyb wnika do układu nerwowego. Badania z 2023 roku połączyły wspinaczkę przedśmiertną z neuronami regulującymi rytm okołodobowy. Wyciszenie określonych neuronów blokowało wspinaczkę, choć nie zatrzymywało samej infekcji. Autorzy wykazali też, że substancje wydzielane do hemolimfy mogą uruchamiać elementy zachowania bez prostego zastępowania pracy mózgu przez tkankę grzyba [16].
Owadomorek wykorzystuje zatem inną anatomię zakażenia niż Ophiocordyceps u mrówek. W obu historiach gospodarz trafia wysoko i umiera w pozycji dogodnej dla rozsiewania, ale podobny finał powstaje inną drogą. To przykład konwergencji: odległe linie pasożytów niezależnie wykształciły rozwiązania prowadzące do zbliżonego efektu ekologicznego.
Martwe muchy przyklejone do szyb i ścian z uniesionymi skrzydłami można spotkać również w Polsce. Sam wygląd nie zawsze pozwala jednak oznaczyć gatunek patogenu, ponieważ muchy zakażają też grzyby pokrewne. W oborach infekcja E. muscae może w sprzyjających warunkach objąć do 100% lokalnej populacji much, lecz nie jest to wartość opisująca każde miejsce i sezon [8].
Trzy gospodarze, trzy różne historie
Podobny efekt ekologiczny nie oznacza identycznego mechanizmu biologicznego.
Cykada z „solniczką” zarodników
Grzyby z rodzaju Massospora nie potrzebują szybkiej śmierci gospodarza. Zakażona cykada pozostaje aktywna, choć końcowa część jej odwłoka zostaje zastąpiona masą zarodników. Podczas ruchu rozsypuje je jak solniczka. Owad podejmuje też zachowania rozrodcze, które zwiększają liczbę kontaktów z innymi cykadami i tym samym szansę transmisji [17].
W zakażonych cykadach wykryto związki kojarzone z roślinami i grzybami psychoaktywnymi. Massospora cicadina wiązała się z obecnością katynonu, a M. platypediae oraz M. levispora z psylocybiną. Samo wykrycie związku nie rozstrzyga, jak dokładnie wpływa on na zachowanie cykady. Nie oznacza również, że zakażone owady stanowią praktyczne źródło substancji psychoaktywnej dla człowieka [17].
Popularne przeliczenia wskazują, że do uzyskania dawki katynonu odczuwalnej przez człowieka trzeba byłoby zjeść od około 200 tysięcy do miliona zakażonych cykad. To szacunek popularyzatorski, nie zachęta do eksperymentu. Opowieść o „narkotykowych cykadach” zaciera ważniejszy problem: dlaczego pasożyt utrzymuje ciężko uszkodzonego gospodarza w ruchu i jak łączy metabolity z transmisją [18].
Genom Massospora cicadina jest niezwykle duży jak na grzyba. Złożenie genomowe miało 1,49 miliarda par zasad, a około 92% stanowiły elementy transpozycyjne. Tak duża liczba powtarzalnych sekwencji utrudnia składanie genomu i wyszukiwanie genów odpowiedzialnych za metabolizm oraz interakcję z gospodarzem [19].
Pasożyty starsze od wielu linii owadów
Dwa kopalne grzyby opisane w 2025 roku zachowały się w bursztynie birmańskim sprzed około 99 milionów lat. Paleoophiocordyceps gerontoformicae znaleziono na poczwarce mrówki, a P. ironomyiae na muchówce. Okazy pokazują, że wyspecjalizowane związki grzybów z owadami istniały w środkowej kredzie, gdy po lądzie chodziły jeszcze dinozaury [20].
Skamieniałość daje bezpośredni punkt w czasie, a datowanie molekularne pozwala oszacować wcześniejsze rozgałęzienia drzewa rodowego. W analizie Zhuang i współautorów początek rodzaju Ophiocordyceps oszacowano na około 133 miliony lat temu. Tę datę należy traktować jako wynik modelu z zakresem niepewności, nie moment, który można wskazać co do roku.
Wcześniej ważnym śladem były skamieniałe liście z Messel sprzed około 48 milionów lat, noszące charakterystyczne ślady ugryzień przypominające zachowanie współczesnych zakażonych mrówek. Liść zachował skutek zachowania, a nie ciało grzyba. Bursztyn dostarczył brakującego rodzaju dowodu: struktury patogenu związane bezpośrednio z gospodarzem [20].
Historia zapisana w bursztynie i genomach
Datowanie molekularne wskazuje na początek rodzaju około 133 mln lat temu; skamieniałości z bursztynu mają około 99 mln lat [20].
Od związku z roślinami do zabijania owadów
Rodzaj Metarhizium jest często przedstawiany wyłącznie jako zbiór zabójców owadów. Porównanie genomów M. anisopliae i bardziej wyspecjalizowanego M. acridum wskazało jednak, że linia wywodzi się od grzybów związanych z roślinami, a zdolność zakażania owadów została rozwinięta później. M. anisopliae może atakować ponad 200 gatunków owadów, natomiast M. acridum jest związany głównie z szarańczakami [21].
Podwójny styl życia widać w białkach adhezyjnych. Mad1 uczestniczy w przyczepianiu do powierzchni owada, a Mad2 wiąże się z kolonizacją roślin. Zmienność genu kodującego Mad2 sugeruje, że adaptacja do roślin była ważną siłą w ewolucji rodzaju, a nie poboczną właściwością utrzymywaną przypadkiem [22].
Genomika kolejnych gatunków komplikuje prosty podział na patogeny owadów i symbionty roślin. W genomie Metarhizium humberi znaleziono sygnatury przystosowania do niszy gospodarza, w tym białka podobne do efektorów znanych z patogenów roślin. Ten repertuar nie dowodzi automatycznie takiej samej funkcji, ale pokazuje, że ewolucja może przetwarzać istniejące narzędzia molekularne do nowych kontaktów z gospodarzem [23].
Zabójca owada i partner rośliny
Niektóre gatunki Metarhizium kolonizują okolice korzeni lub wnętrze tkanek roślinnych. Eksperymenty ze znakowanymi izotopami pokazały, że azot pochodzący z ciała owada może zostać przeniesiony przez grzyb do rośliny. Z kolei związki węgla wytworzone przez roślinę mogą przepływać do grzyba [24], [25].
Nie jest to prosty układ, w którym roślina „zleca” grzybowi zabicie konkretnego owada. Badania śledziły przepływ pierwiastków w kontrolowanych układach. Pokazują możliwość obustronnej wymiany zasobów i pomagają wyjaśnić, dlaczego grzyb może utrzymywać się przy korzeniach również wtedy, gdy nie zakaża właśnie żadnego gospodarza.
Ta ekologia ma znaczenie dla biopreparatów. Szczep zdolny do przetrwania w ryzosferze może dłużej pozostawać częścią środowiska rośliny niż zarodniki naniesione wyłącznie na liść. Z drugiej strony efekt zależy od gatunku rośliny, gleby, mikrobiomu oraz konkretnego szczepu grzyba. Wyniku jednego doświadczenia nie można automatycznie przenosić na każdą uprawę.
Owady, grzyby i rośliny wymieniają składniki
Uproszczony model wyników Behie i Bidochka 2014 oraz Behie i in. 2017. Nie oznacza, że każda kombinacja gatunków działa identycznie.
Grzyb zamiast części oprysku
Beauveria bassiana i gatunki Metarhizium są wykorzystywane jako składniki biologicznych środków ochrony. Ich przewaga polega między innymi na tym, że mogą zakażać przez kutykulę. Owad nie musi zjeść preparatu, co bywa przydatne wobec szkodników ssących lub żyjących w miejscach, do których toksyna pokarmowa dociera słabo [26].
Metaanaliza doświadczeń z B. bassiana wykazała, że najczęściej raportowana śmiertelność mieściła się pomiędzy 25% a 75%, a najlepsze wyniki uzyskiwano wobec pluskwiaków. Autorzy zwrócili uwagę na dużą zmienność metod, stężeń, czasu obserwacji oraz sposobu prowadzenia testów. Najczęściej stosowanym stężeniem było 1 × 10⁸ konidiów na mililitr, ale sama dawka nie wyjaśniała całego wyniku [27].
Przegląd dotyczący kleszczy opisał redukcję populacji o 67,3% w próbie terenowej. To obiecująca wartość, lecz pojedynczy wynik nie stanowi gwarancji skuteczności każdego produktu i w każdych warunkach. Liczą się gatunek kleszcza, środowisko, nośnik preparatu, temperatura, wilgotność oraz trwałość zarodników [28].
W akwaponice grzyby mogą być szczególnie interesujące, ponieważ stosowanie części klasycznych pestycydów jest ograniczone przez obecność ryb. Badania nad B. bassiana i M. anisopliae wskazują na możliwość ograniczania szkodników bez uzależniania działania od połknięcia patogenu. Nadal trzeba jednak sprawdzać wpływ preparatu na cały układ, a nie tylko na owada docelowego [26].
Korniki ambrozjowe stawiają dodatkowe wyzwanie. Same zależą od grzybów symbiotycznych hodowanych w chodnikach wydrążonych w drewnie. Laboratoryjne testy patogenów nie zawsze odtwarzają warunki panujące w galerii kornika, dlatego przegląd z 2025 roku podkreślał lukę pomiędzy wysoką skutecznością w laboratorium a ograniczoną liczbą przekonujących doświadczeń terenowych [29].
Dlaczego wynik z laboratorium słabnie w polu
W laboratorium badacz kontroluje dawkę, temperaturę, wilgotność i czas kontaktu zarodników z owadem. W polu każda z tych zmiennych zaczyna się wahać. Promieniowanie ultrafioletowe uszkadza zarodniki, deszcz je spłukuje, a niska wilgotność ogranicza kiełkowanie. Nawet dobrze dobrany szczep może utracić znaczną część aktywności, zanim spotka gospodarza [30], [9].
Formulacja nie jest tylko dodatkiem technologicznym. Nośnik może chronić zarodniki przed promieniowaniem, poprawiać przyczepność, utrzymywać wilgoć i ułatwiać równomierne pokrycie rośliny. Termin aplikacji powinien uwzględniać pogodę oraz aktywność szkodnika. Preparat biologiczny wymaga więc równie precyzyjnej instrukcji użycia jak środek chemiczny.
Trzeba też ocenić organizmy niedocelowe. Zakres gospodarzy zależy od gatunku i szczepu, ale bezpieczeństwa nie można wywnioskować wyłącznie z etykiety „naturalny”. Ocena EFSA dotycząca Metarhizium brunneum BIPESCO 5/F52 analizowała między innymi ryzyko dla ludzi, środowiska i organizmów, które nie są celem zabiegu. Taka ocena jest częścią odpowiedzialnego stosowania biokontroli [31].
Najuczciwszy wniosek nie brzmi więc, że grzyby zastąpią wszystkie insektycydy. Mogą zastąpić część zabiegów lub stać się elementem integrowanej ochrony roślin. Ich przewagą jest odmienny mechanizm działania. Ograniczeniem pozostaje zależność od mikroklimatu, trwałości zarodników i biologii gospodarza.
Od wyniku laboratoryjnego do skuteczności w polu
Schemat pokazuje, dlaczego wysoka śmiertelność w kontrolowanych warunkach nie gwarantuje identycznego wyniku w gospodarstwie.
Zakres możliwych zastosowań jest szerszy niż ochrona upraw. Przegląd z 2026 roku opisał próby wykorzystania grzybów przeciw kleszczom, a w jednym doświadczeniu polowym liczebność kleszczy po zabiegu zmniejszyła się o 67,3%. To wynik pojedynczego układu doświadczalnego, nie gwarancja skuteczności każdego preparatu w dowolnym siedlisku [28].
Nie tylko insektycyd
Zespół z Uniwersytetu Łódzkiego zebrał również badania nad nietypowymi zdolnościami tych grzybów. Szczepy Metarhizium robertsii i M. brunneum mogą uczestniczyć w rozkładzie alkilofenoli, pestycydów, węglowodorów, syntetycznych estrogenów i niektórych związków cynoorganicznych. Są to kierunki biotechnologiczne, a nie gotowa metoda oczyszczania każdego skażonego terenu [32].
W rosyjskich badaniach analizowano również hamowanie grzybów chorobotwórczych dla roślin, w tym Botrytis cinerea, Fusarium oxysporum i Rhizoctonia solani. Wynik laboratoryjnego współwzrostu dwóch grzybów na płytce pokazuje antagonizm, ale nie przesądza o ochronie maliny, porzeczki lub innej rośliny w polu. W glebie działają korzenie, bakterie, inne grzyby, pogoda i zabiegi agrotechniczne [33].
Możliwe zastosowania obejmują więc co najmniej trzy role: bezpośrednie zakażanie szkodnika, kolonizację rośliny oraz przemiany zanieczyszczeń. Jedna hodowla nie musi wykonywać wszystkich zadań równie skutecznie. Szczep wybrany pod kątem szybkiej śmiertelności owada może słabo kolonizować korzenie, a szczep sprawnie rozkładający zanieczyszczenie może nie nadawać się do formulacji polowej [32].
Mykowirusy i modyfikowanie szczepów
W Chinach bada się także mykowirusy, czyli wirusy zakażające grzyby. MfPV1 wyizolowany z Metarhizium flavoviride po przeniesieniu do innych gatunków zwiększał sporulację oraz wirulencję wobec tantnisia krzyżowiaczka i Spodoptera frugiperda. Był to nietypowy przykład wirusa wzmacniającego cechy pożądane w biologicznym zwalczaniu owadów [34].
Większość znanych mykowirusów kojarzono wcześniej z osłabieniem gospodarza, określanym jako hipowirulencja. W doświadczeniu z MfPV1 stało się odwrotnie. Po przeniesieniu wirusa do M. anisopliae i M. pingshaense wzrosły cechy związane z zakażaniem dwóch szkodników z rzędu motyli. Był to wynik kontrolowanego eksperymentu, nie dowód gotowości takiego układu do otwartego stosowania w środowisku [34].
Grzyby entomopatogeniczne można modyfikować także metodami transformacji genetycznej. Stosowano protoplasty, elektroporację oraz przenoszenie DNA za pośrednictwem Agrobacterium. Celem jest zwiększanie odporności na stres, wprowadzanie markerów albo poznawanie funkcji genów wirulencji. Każda zmiana wymaga kontroli stabilności, skutków ubocznych i zachowania poza laboratorium [35].
Szybsze zabijanie nie jest jedynym kryterium dobrego szczepu. Preparat musi dać się hodować, tworzyć dużo trwałych konidiów, znosić suszenie i przechowywanie, zachowywać zdolność kiełkowania oraz działać w przewidywalnym zakresie temperatur. Zwiększenie jednej cechy może pogorszyć inną. Projektowanie biopreparatu jest zadaniem wielokryterialnym [9].
Jiangcan, czyli jedwabnik jako surowiec
W chińskiej farmakopei funkcjonuje jiangcan, czyli wysuszona larwa jedwabnika zakażona i zabita przez Beauveria bassiana. Jest to inny surowiec niż maczużnik chiński, choć oba łączą ciało owada z grzybem i bywają umieszczane w tej samej szerokiej kategorii tradycyjnych produktów. Przemysłowa produkcja wymaga kontrolowanego zakażania jedwabników oraz standaryzacji materiału [36].
Sama obecność w farmakopei nie jest dowodem skuteczności każdego przypisywanego działania klinicznego. Znaczenie ma identyfikacja grzyba, skład chemiczny, sposób przygotowania, dawka i jakość badań z udziałem ludzi. Opis produkcji biologicznego surowca należy oddzielić od oceny terapeutycznej.
Maczużnik chiński między badaniem a reklamą
Maczużnik chiński, Ophiocordyceps sinensis, pasożytuje na larwach motyli z rodziny Hepialidae. W tradycji chińskiej surowiec nazywa się dong chong xia cao, czyli „zimą owad, latem trawa”. W handlu nazwą cordyceps obejmuje się jednak rozmaite produkty, w tym preparaty z hodowanej grzybni. Nie są one automatycznie równoważne naturalnemu kompleksowi grzyba i larwy.
Naturalny surowiec powstaje przez długi związek pasożyta z larwą żyjącą w glebie wysokogórskich łąk. Po śmierci gospodarza owocnik wyrasta ponad powierzchnię gruntu. Zbieracz wydobywa połączone ciało larwy i strukturę grzyba. Produkt z bioreaktora może natomiast składać się wyłącznie z hodowanej grzybni lub jej ekstraktu. Dwie próbki sprzedawane pod podobną nazwą mogą więc różnić się gatunkiem, częścią organizmu i składem [37], [38].
Problemy zaczynają się już na etapie identyfikacji. Z naturalnego kompleksu izolowano różne grzyby towarzyszące, a uzyskanie hodowli odpowiadającej właściwemu O. sinensis wymaga potwierdzenia morfologicznego i molekularnego. Sama etykieta „Cordyceps” nie zapewnia takiego potwierdzenia [38].
Metaanaliza z 2025 roku objęła 15 badań i 1310 pacjentów z zaburzeniami czynności nerek. Preparaty O. sinensis stosowano jako dodatek do standardowego leczenia. Autorzy odnotowali zmiany części parametrów, między innymi kreatyniny i mocznika, lecz ocenili jakość dowodów jako ograniczoną. Podobny problem dotyczy zestawień badań u osób dializowanych oraz w cukrzycowej chorobie nerek: różnią się preparaty, dawki i metodyka, a wiele badań ma ryzyko błędu systematycznego [39], [40].
Takie wyniki uzasadniają dalsze dobrze zaprojektowane badania. Nie uzasadniają reklamowania maczużnika jako środka leczącego raka ani jako potwierdzonego „wzmacniacza odporności”. Metaanaliza terapii wspomagającej w nefrologii nie jest dowodem na dowolne działanie przypisane produktowi sprzedawanemu pod nazwą cordyceps.
Metaanaliza nie naprawia automatycznie słabych badań pierwotnych. Jeśli próby są małe, zaślepienie niewystarczające, preparaty różne, a publikowanie wyników wybiórcze, połączony wynik nadal pozostaje niepewny. Zmiana laboratoryjnego wskaźnika nie musi też oznaczać mniejszej liczby hospitalizacji, wolniejszego postępu choroby ani dłuższego życia. Takie punkty końcowe należy analizować osobno [40], [39].
Preparaty oceniano jako dodatek do standardowego leczenia, nie jego zamiennik. To szczególnie ważne w chorobach nerek, w których samodzielne odstawienie leków lub przyjmowanie nieznanego produktu może nieść ryzyko. Artykuł popularnonaukowy powinien oddzielać wynik badania od decyzji terapeutycznej.
Naturalny maczużnik chiński jest również zasobem ekologicznym i gospodarczym Wyżyny Tybetańskiej. Przegląd danych terenowych wskazywał na spadek zbiorów oraz presję wynikającą z intensywnego pozyskiwania, zmian klimatu i przekształcania siedlisk. Autorzy podkreślali, że część ocen opiera się na relacjach zbieraczy i modelach, dlatego potrzebne są stałe powierzchnie obserwacyjne i wieloletnie pomiary. Reklama preparatu z hodowli nie powinna być więc mieszana ani z dowodami klinicznymi, ani z problemem ochrony dzikiego gatunku [37].
Wysoka wartość handlowa wpływa na mieszkańców regionów zbioru, strukturę dochodów i presję na siedliska. Ochrona nie sprowadza się do zakazu. Wymaga danych o liczebności, warunkach glebowych, gospodarzach larwalnych, intensywności zbioru i zmianach klimatu. Bez stałego monitoringu spadek ilości surowca może być mylony ze zmianą miejsca lub terminu pojawu [37].
Czy te grzyby zagrażają ludziom
Ophiocordyceps manipulujący mrówkami nie stanowi odpowiednika ludzkiego patogenu z „The Last of Us”. Jego cykl jest wynikiem długiej specjalizacji wobec określonych gospodarzy. Zakażenie innego organizmu wymagałoby pokonania barier temperatury, odporności, chemii tkanek i sposobu transmisji. Nie ma dowodów na chorobę ludzi polegającą na przejęciu zachowania przez te grzyby.
Nie należy jednak zamieniać tego zdania w twierdzenie, że wszystkie grzyby entomopatogeniczne są całkowicie obojętne medycznie. W literaturze opisano bardzo rzadkie zakażenia rogówki wywołane przez Beauveria bassiana. Dotyczyły miejscowego zakażenia oka, często po urazie lub przy dodatkowych czynnikach ryzyka. Nie były infekcjami układu nerwowego ani chorobą przenoszącą się między ludźmi [41].
Przy pracy z preparatem obowiązuje więc zwykła ostrożność: stosowanie zgodnie z etykietą, ochrona oczu i dróg oddechowych, higiena oraz niewykorzystywanie szczepów badawczych poza przewidzianym zastosowaniem. Rzetelne uspokojenie nie polega na słowie „zero ryzyka”, tylko na nazwaniu rzeczywistego rodzaju ryzyka i jego skali.
Słownik najważniejszych pojęć
| Termin | Znaczenie w tym artykule |
|---|---|
| grzyb entomopatogeniczny | grzyb zdolny do zakażania owadów i wywoływania u nich choroby |
| kutykula | zewnętrzna warstwa oskórka owada, zawierająca między innymi chitynę, białka i lipidy |
| hemolimfa | płyn krążący w ciele owada, pełniący część funkcji krwi i płynu tkankowego kręgowców |
| hemocel | jama ciała owada wypełniona hemolimfą |
| konidium | bezpłciowy zarodnik grzyba powstający bezpośrednio na wyspecjalizowanej strukturze |
| protoplast | komórka pozbawiona ściany komórkowej; owadomorek może rosnąć w tej postaci wewnątrz gospodarza |
| epizoocja | gwałtowne szerzenie się choroby w populacji zwierząt, odpowiednik epidemii |
| muskardyna | choroba owada, której nazwa nawiązuje do barwy nalotu grzyba, np. biała lub zielona muskardyna |
| endofit | organizm żyjący wewnątrz tkanek rośliny bez wywoływania widocznych objawów choroby |
| efektor | cząsteczka patogenu zmieniająca działanie komórek albo procesów gospodarza |
| mykowirus | wirus, którego gospodarzem jest grzyb |
| fenotyp rozszerzony | cecha organizmu ujawniająca się poza jego własnym ciałem, np. zachowanie zakażonego gospodarza zwiększające rozsiew grzyba |
Najczęstsze pytania
Czy grzyb naprawdę steruje mrówką?
Zmiana zachowania zwiększa szanse grzyba na rozsiew, więc można mówić o adaptacyjnej manipulacji. Nie znamy jednak pełnego mechanizmu. U badanych mrówek komórki grzyba otaczały mięśnie, ale nie znajdowały się w mózgu [14].
Czy owadomorek muszy występuje w Polsce?
Tak, gatunek jest notowany w Polsce: w bazie GBIF znajduje się kilkanaście potwierdzonych obserwacji z naszego kraju (m.in. obserwacje z aplikacji iNaturalist zweryfikowane przez społeczność). Obumarłe muchy przyklejone do szyb lub ścian z uniesionymi skrzydłami obserwuje się w Polsce regularnie, ale rozpoznanie konkretnego gatunku pasożyta wyłącznie ze zdjęcia wymaga ostrożności, ponieważ muchy zakażają również inne pokrewne grzyby [42].
Czy zakażoną cykadę można zjeść, aby odczuć działanie psylocybiny?
Nie ma do tego podstaw. Alkaloidy wykryto w określonych układach Massospora i cykad, a ich ilości są z punktu widzenia człowieka skrajnie małe. Popularne przeliczenie dla katynonu dawało od około 200 tysięcy do miliona zakażonych cykad na dawkę [18].
Czy Beauveria i Metarhizium zastąpią chemiczne środki ochrony?
Mogą zastępować część zabiegów albo działać jako element integrowanej ochrony. Nie są rozwiązaniem uniwersalnym. Ich wynik zależy od szczepu, gospodarza, formulacji, temperatury, wilgotności i promieniowania UV [5], [30].
Czy cordyceps ma potwierdzone działanie lecznicze?
Istnieją metaanalizy preparatów stosowanych pomocniczo u pacjentów z chorobami nerek, lecz jakość dowodów jest ograniczona. Nie potwierdzają one leczenia raka ani dowolnych obietnic dotyczących odporności. Preparat z hodowanej grzybni nie musi odpowiadać naturalnemu maczużnikowi chińskiemu [40], [39].
Czego nadal nie wiadomo
Nie znamy pełnego zestawu cząsteczek, które łączą infekcję Ophiocordyceps z utratą zwykłego rytmu aktywności, wspinaczką, wyborem podłoża i ugryzieniem. Kandydat wiążący skramblazę może wpływać na węch, ale nie wyjaśnia całej sekwencji. Nie wiemy też, jaka część zachowania wynika z aktywnej manipulacji, a jaka z ogólnego uszkodzenia organizmu [15], [11].
U owadomorka wykazano udział określonych neuronów i czynnika krążącego w hemolimfie, lecz tożsamość sygnału pozostaje nieznana. U Massospora nie odtworzono pełnych szlaków biosyntezy alkaloidów ani ich dokładnego wpływu na zachowanie cykady. Ogromny, powtarzalny genom dodatkowo utrudnia analizę [16], [17], [19].
W biologicznej ochronie roślin nadal trzeba przewidywać, który szczep zadziała w określonym mikroklimacie, jak długo przetrwa na roślinie i jakie organizmy niedocelowe spotka. Wynik laboratoryjny jest początkiem, nie końcem tej oceny. Najbardziej użyteczne badania łączą genomikę, fizjologię owada, ekologię terenu i rzeczywiste próby polowe.
Najbardziej spektakularny obraz, mrówka z owocnikiem wyrastającym z ciała, jest więc dobrze opisanym finałem. Droga od pojedynczego sygnału molekularnego do całej sekwencji zachowania nadal pozostaje otwartym problemem.
Tekst popularnonaukowy, nie porada medyczna. Preparaty z grzybów entomopatogenicznych, w tym produkty sprzedawane jako „cordyceps”, są badane jako leczenie wspomagające o ograniczonych dowodach. Nie należy na ich podstawie odstawiać leczenia zleconego przez lekarza, a stosowanie suplementów warto wcześniej omówić z lekarzem prowadzącym.
Bibliografia
- Elya C. i in. (2018). Robust manipulation of the behavior of Drosophila melanogaster by a fungal pathogen in the laboratory. eLife/PMC.
- Gielen R. i in. (2024). Entomopathogenic Fungi as Mortality Agents in Insect Populations: A Review. Ecology and Evolution/PMC.
- Zimowska B., Król E.D. (2019). Entomopathogenic Fungi and Their Biocenotic Importance. Advancements of Microbiology.
- Araújo J.P.M. i in. (2018). Zombie-ant fungi across continents: 15 new species and new combinations within Ophiocordyceps. Studies in Mycology/PMC.
- Sharma R. i in. (2023). Entomopathogenic fungi and their relevance in sustainable agriculture: A review. Cogent Food & Agriculture.
- Wang L. i in. (2022). Advances in the control of crop pests by using entomopathogenic fungi. Journal of Tropical Biology.
- Павлюшин В.А., Новикова И.И., Бойкова И.В. (2020). Микробиологическая защита растений в технологиях фитосанитарной оптимизации агроэкосистем: теория и практика (обзор) [Przegląd mikrobiologicznej ochrony roślin w technologii fitosanitarnej optymalizacji agroekosystemów: teoria i praktyka]. Сельскохозяйственная биология 55(3): 421–438. agrobiology.ru.
- De Fine Licht H.H. i in. (2023). Rearing zombie flies: Laboratory culturing of the behaviourally manipulating fungal pathogen Entomophthora muscae. PMC.
- Lovett B., St. Leger R.J. (2014). Stress is the rule rather than the exception for Metarhizium. Current Genetics.
- Zhang W. i in. (2024). Cross-talk between immunity and behavior: insights from entomopathogenic fungi and their insect hosts. FEMS Microbiology Reviews/PMC.
- van Roosmalen E., de Bekker C. (2024). Mechanisms Underlying Ophiocordyceps Infection and Behavioral Manipulation of Ants: Unique or Ubiquitous? Annual Review of Microbiology.
- Hughes D.P. i in. (2009). The Life of a Dead Ant: The Expression of an Adaptive Extended Phenotype. The American Naturalist.
- de Bekker C. i in. (2015). Gene expression during zombie ant biting behavior reflects the complexity underlying fungal parasitic behavioral manipulation. BMC Genomics.
- Fredericksen M.A. i in. (2017). Three-dimensional visualization and a deep-learning model reveal complex fungal parasite networks in behaviorally manipulated ants. PNAS.
- Beckerson W.C. i in. (2025). The First of Us: Ophiocordyceps use a novel scramblase-binding peptide to manipulate zombie ants. Preprint. PMC.
- Elya C. i in. (2023). Neural mechanisms of parasite-induced summiting behavior in “zombie” Drosophila. eLife.
- Boyce G.R. i in. (2019). Psychoactive plant- and mushroom-associated alkaloids from two behavior modifying cicada pathogens. Fungal Ecology.
- Fungi Magazine (2018/2019). Massospora. PDF.
- Stajich J.E. i in. (2022). An Improved 1.5-Gigabase Draft Assembly of Massospora cicadina. ASM.
- Zhuang Y. i in. (2025). Fossil fungi in mid-Cretaceous amber reveal ancient origin of entomopathogenic Ophiocordyceps. Proceedings of the Royal Society B, DOI 10.1098/rspb.2025.0407. Omówienie z rycinami.
- Gao Q. i in. (2011). Genome Sequencing and Comparative Transcriptomics of the Model Entomopathogenic Fungi Metarhizium anisopliae and M. acridum. PLOS Genetics.
- Wyrebek M., Bidochka M.J. (2013). Variability in the Insect and Plant Adhesins, Mad1 and Mad2, within the Fungal Genus Metarhizium Suggest Plant Adaptation as an Evolutionary Force. PLOS ONE/PMC.
- Siqueira A.C.O. i in. (2022). Genomic signatures and insights into host niche adaptation of the entomopathogenic fungus Metarhizium humberi. G3, Oxford Academic.
- Behie S.W., Bidochka M.J. (2014). Ubiquity of Insect-Derived Nitrogen Transfer to Plants by Endophytic Insect-Pathogenic Fungi. Applied and Environmental Microbiology.
- Behie S.W. i in. (2017). Carbon translocation from a plant to an insect-pathogenic endophytic fungus. Nature Communications/PMC.
- García-Espinoza F. i in. (2020). Beauveria bassiana y Metarhizium anisopliae como controladores compatibles y eficientes de insectos plaga en cultivos acuapónicos. Scientia Agropecuaria, SciELO Perú.
- Ramírez-Guerrero A.A., Marmolejo-Rodríguez J.M., Macías-Gómez N.M., Montañez-Valdez O.D., González-Villaseñor C.O. (2026). Efficacy of Beauveria bassiana as a biopesticide: A meta-analysis. Agro Productividad. DOI: 10.32854/p2t1jy06.
- Abbasi E. i in. (2026). Potential of Entomopathogenic Fungi for the Biocontrol of Tick Populations. PubMed.
- Castrejón-Antonio J.E., Tamez-Guerra P. (2025). Overview and Recent Advances in Bioassays to Evaluate the Potential of Entomopathogenic Fungi Against Ambrosia Beetles. PMC. DOI: 10.3390/insects16060615.
- Kaiser D. i in. (2019). Efficiency of natural substances to protect Beauveria bassiana conidia from UV radiation. Pest Management Science/PMC.
- EFSA (2020). Peer review of the pesticide risk assessment of the active substance Metarhizium brunneum BIPESCO 5/F52. EFSA Journal/PMC.
- Litwin A., Nowak M., Różalska S. (2020). Entomopathogenic fungi: unconventional applications. Springer.
- Lelyak A.A., Shpatova T.V., Shternshis M.V. (2014). Fungicidal properties of the entomopathogenic fungus Metarhizium anisopliae. CyberLeninka.
- Guo Y. i in. (2024). Transfection of entomopathogenic Metarhizium species with a mycovirus confers hypervirulence against two lepidopteran pests. PNAS/PMC.
- Timofeev S.A., Zhuravlev V.S., Dolgikh V.V. (2019). Transformation of entomopathogenic fungi: a methodological review. CyberLeninka.
- Kuang Z.Y. i in. (2023). Postępy badań nad cechami infekcji i zastosowaniem Beauveria bassiana (tłumaczenie redakcyjne z chińskiego; oryginał w czasopiśmie Microbiology China, 微生物学通报). PDF, sciengine.com.
- Wang W. i in. (2018). Investigation on natural resources and species conservation of Ophiocordyceps sinensis. Protein & Cell/PMC.
- Meng Y., Tang H., Shi J., Wang D. (2021). Three fungi isolated from Ophiocordyceps sinensis and their culture conditions. Mycosystema, PDF.
- Wu F., Xu C., Si X., He F., Xu K., Zhang Y., Lin S. (2024). Efficacy of traditional Chinese medicine Cordyceps sinensis as an adjunctive treatment in patients with renal dysfunction: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Medicine. DOI 10.3389/fmed.2024.1477569.
- Xue X. i in. (2024). Ophiocordyceps sinensis preparations combined with the renin–angiotensin system inhibitor for diabetic kidney disease treatment. Frontiers in Pharmacology.
- Knutsson K.A. i in. (2023). Beauveria bassiana Keratitis: A Case Series and Review of the Literature. PMC.
- GBIF Secretariat (2026). Entomophthora muscae (Cohn) Fresen., rekordy występowania z Polski (11 potwierdzonych obserwacji, m.in. iNaturalist research-grade). Baza danych, dostęp 16.10.2026. gbif.org.
Aktualizacja (16.10.2026): usunięto twarde podziały wierszy, przeniesiono przypisy na numerację [n] z kotwicami, uzupełniono oryginalne tytuły prac obcojęzycznych i autorów metaanalizy TCM, dodano źródło występowania owadomorka w Polsce oraz zastrzeżenie zdrowotne.

