Szakłak i sap green: skąd zieleń bez zielonego barwnika

Las jest zielony od tysięcy lat, a mimo to zrobienie z roślin trwałej zielonej farby przez wieki należało do najtrudniejszych zadań warsztatu farbiarskiego. Zielony barwnik z liści wypłukuje się łatwo i szybko brudnieje, bo chlorofil nie znosi kwasu, światła ani temperatury. Dlatego większość historycznych zieleni nie powstawała z zielonych roślin, lecz z połączenia żółtego barwnika z niebieskim indygiem. I właśnie na tym tle pojawia się postać nietuzinkowa: niewysoki ciernisty krzew szakłak pospolity, którego owoce potrafiły dać klarowną zieleń bez śladu indyga i, jak się dziś okazuje, bez żadnego pojedynczego „zielonego barwnika” w składzie.

Ten materiał opiera się na recepturach od XV do XIX wieku oraz na współczesnych analizach chemicznych. Obok polskiego traktatu malarskiego z około 1425 roku, przechowywanego w Bibliotece Jagiellońskiej, sięgamy do badań pigmentów i tkanin oraz do najnowszych analiz obrazów Rembrandta i Vermeera wykonanych chromatografią ze spektrometrią mas. Rozplątujemy, czym naprawdę był sap green, dlaczego Dutch pink nie był różowy i jak odróżnić szakłak od kruszyny. Sprawdzamy też, dlaczego Vermeer prawie na pewno nie malował sap green i co zostaje z zielonej farby po symulowanych trzystu latach ekspozycji muzealnej.

W skrócie

• Sap green nie był jednym zielonym związkiem chemicznym. To zagęszczony ekstrakt owoców szakłaku, w którym działa jednocześnie kilkadziesiąt związków: flawonoidy, ich glikozydy i antrachinony. Kolor powstaje z ich sumy, a nie z jednego zielonego chromoforu. ^[6][7]
• Klasyczny surowiec to szakłak pospolity, nie kruszyna. Najmocniejsze źródła historyczne, od receptury z około 1425 roku po niemiecki przepis technologiczny z 1851 roku, wskazują na owoce Rhamnus cathartica. Kruszyna (Frangula alnus) barwi głównie korą i bywała z szakłakiem mylona. ^[1][2]
• Dojrzałość owoców sterowała kolorem. Przepis z 1851 roku zaleca owoce jeszcze nie w pełni dojrzałe na najczystszą zieleń; całkowicie dojrzałe dawały odcienie żółtozielone, a przejrzałe brudne szarozielone. ^[2]
• Polska ma tu recepturę sprzed około 600 lat. Traktat Ars de omnibus coloribus z Biblioteki Jagiellońskiej poleca zalać owoce octem, wycisnąć sok, wysuszyć go w pęcherzu, a przed malowaniem rozpuścić octem i dodać ałun oraz grynszpan. ^[1]
• Vermeer malował rezedą z indygiem, nie sap green. U Rembrandta potwierdzono natomiast po raz pierwszy żółty lak z szakłaku w obrazie „Arystoteles z popiersiem Homera”. Żadna z tych analiz nie dowodzi użycia sap green. ^[3][4]
• Ta zieleń była wyjątkowo nietrwała. Po przyspieszonym starzeniu odpowiadającym 300 latom ekspozycji muzealnej tkanina barwiona szakłakiem wyglądała jak niemal wybielona, choć w LC-MS nadal wykrywano liczne związki barwne. ^[6]
• Żaden z omawianych gatunków nie jest w Polsce chroniony gatunkowo. Zbiór owoców dopuszczają przepisy o runie leśnym, ale w parkach narodowych i rezerwatach obowiązują ostre ograniczenia, a zdzieranie kory z żywej kruszyny to niszczenie krzewu i powinno zostać odrzucone. ^[23][24][25]

Spis treści

• Las jest zielony, a farba z liści być zielona nie chce
• Zanim był szakłak: żółty plus niebieski
• Szakłak pospolity: krzew, który barwi na zielono bez indyga
• Szakłak czy kruszyna: dwa krzewy mylone od stuleci
• Co naprawdę jest w owocach: dwadzieścia pięć związków zamiast jednego
• Zieleń bez zielonego barwnika
• Niedojrzałe, prawie dojrzałe, przejrzałe
• Pęcherz pełen zieleni: receptury od 1425 do XIX wieku
• Dutch pink, czyli żółty barwnik o różowej nazwie
• Vermeer, Rembrandt, Turner: kto naprawdę używał sap green
• Zieleń, która znika
• Kora kruszyny i polscy farbiarze z ankiety Rostafińskiego
• Jak sprawdzić to samemu
• Bezpieczeństwo, prawo i zbieranie
• Najczęstsze pytania
• Źródła

Las jest zielony, a farba z liści być zielona nie chce

Intuicja podpowiada, że zieloną farbę trzeba zrobić z zielonej rośliny. Praktyka dawnych warsztatów mówiła co innego. Zielony kolor liścia to w przeważającej mierze chlorofile a i b, barwniki osadzone w błonach tylakoidów wewnątrz chloroplastów. W żywej komórce pełnią swoją rolę wzorowo. Wyjąte z liścia, stają się problematyczne niemal w każdym względzie.

Po pierwsze, chlorofile są lipofilowe, więc słabo przechodzą do wodnych kąpieli barwierskich, na których opierał się tradycyjny warsztat. Po drugie, są chemicznie kruche. Kwas wyrywa magnez z centrum cząsteczki i wstawia w jego miejsce dwa atomy wodoru, tworząc feofityny o oliwkowej, a z czasem szarawej barwie. Podobnie działają wysoka temperatura i światło, a tlen wraz z enzymami rozkładającymi pogłębiają przemiany. Badania nad przechowywaniem soków i przetworów z warzyw od dziesięcioleci dokumentują tę samą sekwencję: zielony sok szybko traci barwę, a kwaśne środowisko przyspiesza jej brudnienie. ^[21][22]

Do tego dochodzi kłopot czysto rzemieślniczy. Barwnik, żeby się przydać, musi mieć powinowactwo do włókna albo dać się związać z podłożem. Zielona substancja wyługowana z liści zwykle nie ma ani jednego, ani drugiego. Kilkanaście minut wrzenia liści w wodzie z sodą, klasyczna domowa próba, daje brudny brązowozielony płyn, który na tkaninie wychodzi jako nieokreślona oliwka i po kilku tygodniach przesuwa się w szarość.

Stąd paradoks towarzyszący farbiarstwu od starożytności: najobfitsza barwa w przyrodzie była jedną z najtrudniejszych do przeniesienia na włókno. Rozwiązanie znajdowano empirycznie na długo przed zrozumieniem jego przyczyn.

Zanim był szakłak: żółty plus niebieski

Najpewniejsza historyczna droga do zieleni wiodła przez dwa barwniki o zupełnie różnych chemiach. Żółty brano z rezedy (Reseda luteola), z kwercitronu, czyli kory dębu czarnego, albo z łupin orzecha włoskiego. Niebieskie indygo pochodziło w Europie głównie z urzetu barwierskiego (Isatis tinctoria), a w handlu dalekowschodnim z roślin z rodzaju Indigofera. Rezeda dostarczała flawonoidów, głównie luteoliny, indygo dostarczało indigotyny. Każdy z barwników pochłania inną część widma: żółty zabiera fale krótsze, niebieski fale dłuższe, a razem przepuszczają to, co oko widzi jako zieleń.

Ten schemat działał zarówno w kadzi barwierskiej, jak i na desce malarza. W farbowaniu tkanin stosowano dwie techniki: barwienie kolejne, najpierw niebieskim, potem żółtym, albo jedną kąpiel z oboma barwnikami. W malarstwie żółty lak nakładano warstwą na podkład z indyga. Dokładnie tak, warstwowo, powstała ciemna zieleń w tle „Dziewczyny z perłą” Vermeera: lazur indyga położony na żółty lak z rezedy, który z czasem częściowo zbladł. ^[4]

Metoda miała jedną zaletę przewyższającą wszystko inne: trwałość. W porównawczych testach przyspieszonego starania żółtych laków, przeprowadzonych w National Gallery w Londynie, rezeda okazała się najmniej blaknąca spośród badanych żółci roślinnych, przed szakłakiem i kwercitronem. Podłoże glinowe poprawiało trwałość jeszcze dalej, a grubsza warstwa pigmentu blakła wolniej niż cienka. ^[5]

Szakłak nie wpisywał się w ten układ. Jego owoce dawały zieleń same, bez indyga, bez drugiej kąpieli i bez warstwowego lazuru. Dlatego przez stulecia uchodził za materiał osobny i pożądany, choć, jak zaraz zobaczymy, okupiony poważnym kosztem.

Szakłak pospolity: krzew, który barwi na zielono bez indyga

Szakłak pospolity (Rhamnus cathartica L.) to krzew z rodziny szakłakowatych, w Polsce dość pospolity na skrajach lasów, w zaroślach i na suchych zboczach. Dorasta do kilku metrów, ma niepozorne kwiaty czterokrotne i czarnofioletowe, kuliste owoce dojrzewające od końca lata. Nazwa gatunkowa cathartica nie jest ozdobnikiem: owoce działają przeczyszczająco i drażniąco, więc surowiec nigdy nie był artykułem spożywczym. Przy drogach i w ogrodach bywa sadzony na żywopłoty, co za chwilę okaże się zaskakująco istotne dla interpretacji średniowiecznej receptury. ^[14]

Kew w bazie Plants of the World Online utrzymuje Rhamnus cathartica jako gatunek akceptowany, o naturalnym zasięgu od Europy przez zachodnią Azję po region chińskiego Sinciang i północno-zachodnią Syrię, z Afryką Północną w tle. ^[14] W literaturze barwierskiej i malarskiej ten sam krzew występuje pod całą rodziną nazw. Niemieckie Kreuzdorn i Wegdorn oraz angielskie buckthorn opisują samą roślinę. Włoskie verde di vescica i pasta verde oznaczają zielony preparat, a francuskie grain d’Avignon bywa używane dla owoców południowoeuropejskich szakłaków, z których wytwarzano żółty stil de grain. ^[1]

Trzeba tu uczciwie zaznaczyć, że nazwy handlowe typu Persian berries, Avignon berries czy French berries nie są nazwami jednego gatunku. Historyczny handel owocami szakłakowatymi obejmował kilka taksonów z południowej Europy i Azji Mniejszej, a bazy konserwatorskie opisują je zbiorczo. Dla klasycznego środkowoeuropejskiego sap green najmocniejsze dowody i tak prowadzą do Rhamnus cathartica. ^[17][18]

Szakłak czy kruszyna: dwa krzewy mylone od stuleci

W polskich źródłach, od średniowiecznych rękopisów po etnobotanikę końca XIX wieku, szakłak i kruszyna występują zamiennie lub prawie zamiennie. Kruszyna pospolita (Frangula alnus Mill., dawniej Rhamnus frangula L.) to bliski krewniak szakłaka, pospolity w wilgotnych lasach, z gładką korą naznaczoną jaśniejszymi prążkami poprzecznymi. Kew utrzymuje ją jako odrębny akceptowany gatunek, a Rhamnus frangula jako jej synonim. ^[15]

Badacze ankiety etnobotanicznej Józefa Rostafińskiego z 1883 roku odnotowali wprost, że R. cathartica i R. frangula były w praktyce wiejskiej prawdopodobnie mylone i używane zamiennie. ^[11] To istotne zastrzeżenie, bo spora część dawnych zapisków o „kruszynie” barwiącej na zielono mogła dotyczyć szakłaka i odwrotnie. Rozróżnienie w terenie jest proste, jeśli zwrócić uwagę na kilka cech.

Źródło cech: porównania botaniczne instytucji zajmujących się oboma gatunkami jako inwazyjnymi w Ameryce Północnej. ^[16]

Średniowieczny autor omawianego dalej traktatu z około 1425 roku takiego rozróżnienia nie miał. Jego „psye yagodi” i „crussina” to nazwy niepewne, a komentator współczesnego wydania argumentuje, że przy barwie zielonej chodziło raczej o szakłak: to jego owoce służyły do zieleni, podczas gdy kruszyna dostarczała barwnika głównie z kory. Dodatkową wskazówkę daje łacińska fraza que crescit ad modum crateis, czyli „która rośnie na kształt przęsła lub żywopłotu”, dobrze pasująca do szakłaka sadzonego na żywopłoty, o czym jeszcze w XVIII wieku pisał Krzysztof Kluk. ^[1]

Co naprawdę jest w owocach: dwadzieścia pięć związków zamiast jednego

Gdy chemia analityczna wzięła owoce szakłaku na warsztat, pojedynczego „zielonego barwnika” w nich nie znalazła. Znalazła za to całe rodziny związków o działaniu barwnym. Należą do nich flawonole: kwercetyna, kemferol, rhamnetyna, rhamnazyna i izoramnetyna, część w formie wolnej, część jako glikozydy; antrachinony, w tym emodyna; a przy okazji szereg pochodnych, których rozdział wymaga chromatografii. ^[7]

Najnowszy obraz daje badanie z 2026 roku, w którym tkaniny barwione owocami szakłaku poddano analizie LC-MS wraz z metabolomiką. Udało się prowizorycznie oznaczyć 25 cząsteczek barwnych, głównie glikozydów flawonoidów i antrachinonów. To o wiele więcej, niż zakładała klasyczna chemia barwników, i zarazem mocny argument, że żaden jeden związek nie odpowiada za kolor całego preparatu. ^[6]

Według analiz HPLC-DAD laków przygotowanych z owoców szakłaku. Skład zależy od tego, czy ekstrakt hydrolizowano, i od jonu użytego do wytworzenia laku. ^[7]

Ten ostatni szczegół zasługuje na podkreślenie. Lakowanie to nie bierna zmiana postaci barwnika. To selekcja. W jednym z badań porównawczych laki glinowe zawierały kemferol, rhamnetynę, izoramnetynę i emodynę, a laki żelazowe przede wszystkim rhamnetynę i emodynę. To, co trafia do finalnego pigmentu, zależy więc od chemii procesu, a nie tylko od surowca. Proste zdanie „owoce zawierają X, więc X nadaje farbie kolor” nie wytrzymuje konfrontacji z danymi. ^[7]

Zieleń bez zielonego barwnika

Skoro w owocach nie ma jednego zielonego chromoforu, skąd bierze się zielony kolor? Najlepiej udokumentowana odpowiedź brzmi: z sumy wielu pasm absorpcji, modyfikowanej przez pH, jony metali, stopień utlenienia i dojrzałość owocu. Zieleń szakłaku jest własnością całej mieszaniny, a nie pojedynczej cząsteczki.

Zacznijmy od emodiny, bo jej zachowanie dobrze pokazuje, jak nietrywialna to chemia. Neutralna emodyna jest żółta, z maksimum absorpcji przy około 440 nm. W środowisku zasadowym traci protony, a spektrofotometryczne wyznaczenie stałych dysocjacji dało dla tego procesu pKa około 8,0 i 10,9. Absorpcja przesuwa się wtedy ku dłuższym falom, w okolice 520 nm i dalej, a roztwór robi się czerwony. Wniosek jest zaskakujący: podniesienie pH wcale nie musi prowadzić do zieleni, bo część składników przesuwa się w stronę czerwieni. Zielony wygląd całego soku to wynik równowagi między żółtymi, czerwonawymi i niebieskawymi wkładami wielu związków naraz. ^[8]

Druga dźwignia to jony metali. Ałun, czyli klasyczna sól podwójna glinu i potasu, żelazo i miedź nie są w tych recepturach biernymi wypełniaczami. Flawonoidy takie jak kwercetyna tworzą z Al(III), Fe(III) i Cu(II) kompleksy, których skład zależy od metalu i od pH, a wraz z nim zmienia się widmo absorpcji i trwałość barwy. Badania widmowe i obliczeniowe tych kompleksów potwierdzają, że każdy metal tworzy inny zestaw form. ^[9]

W praktyce recepty tak właśnie działały. Komentator wydania traktatu z około 1425 roku przywołuje obserwację z badań nad średniowiecznymi receptariuszami: sok z owoców bez dodatków wysycha na brązowawy kolor, a dodatek ałunu wydobywa zieleń. Ałun pełni więc rolę tak modyfikatora widma, jak i stabilizatora. To on, obok dojrzałości owoców, jest najważniejszym pokrętłem w całej recepturze. ^[1]

Wreszcie utlenianie. Pochodne kwercetyny należą do mniej stabilnych składników, co potwierdzono także w badaniach obrazów: kwercetyna znika z próbek szybciej niż luteolina z rezedy. Przechowywany sap green z czasem przesuwa się więc ku oliwką i brązom nawet bez dostępu światła. ^[3]

Na tym tle łatwo ocenić popularne wyjaśnienia. Chlorofil jako główna przyczyna zieleni sap green? Możliwy w świeżym surowcu, ale bez dobrych dowodów i chemicznie nieprawdopodobny w preparacie z octem, ałunem i miesiącami przechowywania. Jeden „zielony pigment szakłaka”? Nie istnieje w danych analitycznych. Mechanizm mieszaniny i modyfikacji ma za to poparcie w chromatografii, widmach i dwóch wiekach opisów warsztatowych.

Niedojrzałe, prawie dojrzałe, przejrzałe

Druga osobliwość sap green to wrażliwość na stopień dojrzałości owoców. Popularny schemat „niedojrzałe na żółty Dutch pink, dojrzałe na sap green” jest zbyt prosty. Najlepsze źródło technologiczne XIX wieku mówi coś innego.

W artykule Ueber die Darstellung des Saftgrüns, opublikowanym w 1851 roku w czasopiśmie Polytechnisches Journal, R. zum Hagen opisuje produkcję sap green ze soku owoców „gemeinen Wegdorns”, czyli właśnie Rhamnus catharticus. Do najczystszej, klarownej zieleni poleca owoce, które jeszcze nie osiągnęły pełnej dojrzałości. Owoce całkowicie dojrzałe dają jego zdaniem barwy żółtozielone i brudnożółte, a przejrzałe odcienie szarozielone i żółtawe. Im bardziej dojrzały owoc, tym bardziej kolor ucieka w żółć. ^[2]

Tę samą zależność chemia XIX wieku próbowała uchwycić na własny sposób. James Gellatly w 1862 roku opisywał barwnik owoców perskich i rozróżniał dwie handlowe klasy: perskie, zbierane przed pełnym dojrzeniem, i tureckie, pozostawiane dłużej na gałęziach. Ówczesna chemia przypisywała im różne zasady barwne, chrysorhamninę i xanthorhamninę. Nazwy te nie przekładają się jeden do jednego na współczesne struktury, więc nie należy ich traktować jak dzisiejszych nazw związków, ale sam kierunek obserwacji, że dojrzałość zmienia chemię barwną owocu, przetrwał próbę czasu. ^[10]

Współczesna fitochemia dodaje trzeci głos. U pokrewnych gatunków dojrzałe owoce potrafią przełączyć się na zupełnie inny system barwny. W Rhamnus alaternus, śródziemnomorskim krewniaku szakłaka, dojrzałe owoce zawierają bogaty zestaw antocyjanów, z delfinidyno-3-O-rutynozydem odpowiadającym w badanym materiale za około 62 procent frakcji antocyjanowej. Tego typu profilu nie wolno przenosić na szakłaka, ale pokazuje, że w obrębie rodzaju owoce w różnym stadium potrafią być chemicznie różnymi surowcami. ^[13]

Uczciwie trzeba dodać, że nowoczesnej serii pomiarowej, która dla R. cathartica zbierałaby te same owoce w precyzyjnie zdefiniowanych stadiach i wykonywała komplet badań chromatograficznych, widmowych i kolorymetrycznych, wciąż brak. Poniższe zestawienie jest więc podsumowaniem źródeł historycznych i badań fragmentarycznych, nie tabelą z jednego eksperymentu.

• Owoce zielone, niedojrzałe: cenione historycznie zwłaszcza do preparatów żółtych, w tym Dutch pink.
• Owoce prawie dojrzałe: według najlepszych źródeł XIX wieku najlepszy surowiec do czystej zieleni sap green.
• Owoce dojrzałe: zieleń żółtawa lub ciemna, zależnie od receptury i gatunku.
• Owoce przejrzałe: brudne żółcie, oliwki i szarozielenie.

Pęcherz pełen zieleni: receptury od 1425 do XIX wieku

Sap green występuje w źródłach pod całą rodziną nazw: angielskie sap green i bladder green, niemieckie Saftgrün i Blasengrün, włoskie verde di vescica i pasta verde, francuskie vert de vessie. Człon „pęcherzowy” nie jest metaforą. Preparat naprawdę odparowywano i przechowywano w pęcherzach zwierzęcych, najczęściej cielęcych, gdzie wysychał do postaci zagęszczonej masy gotowej do rozpuszczenia. ^[1][17]

Najstarszy polski głos w tej tradycji jest zaskakująco szczegółowy. Rękopis Ars de omnibus coloribus przechowuje Biblioteka Jagiellońska pod sygnaturą Rkp. 778 III. Powstał około 1425 roku, prawdopodobnie w środowisku iluminatorów krakowskich, a receptura zielonej barwy nosi w nim numer 51. Zaczyna się od słów:

Si vis facere viridem colorem, recipe fraga, que dicuntur psye yagodi et alio modo crussinam, que crescit ad modum crateis…

„Jeśli chcesz zrobić kolor zielony, weź owoce zwane psie jagody, inaczej kruszyna, które rosną na kształt żywopłotu…”

Dalej autor każe zalać owoce dobrym octem i zostawić na noc lub dłużej. Następnie ocet się zlewa, owoce rozgniata się ręką w naczyniu i wyciska przez płótno. Sok trafia do pęcherza, który wisi w powietrzu, aż zawartość wyschnie. Przed samym malowaniem należy odłamać kawałek, rozpuścić go dobrym octem i dodać ałun oraz grynszpan, tyle, ile trzeba, i to bezpośrednio przed pracą. ^[1]

Każdy element tej receptury ma znaczenie chemiczne. Ocet to kwaśne środowisko ekstrakcji i konserwacji. Pęcherz to szczelne, przepuszczające wilgoć opakowanie. Ałun modyfikuje widmo i stabilizuje zieleń. Grynszpan, octan miedzi, dodatkowy, jawnie zielony pigment, podbija krycie i nasycenie. Średniowieczny iluminator dostawał więc nie czysty barwnik roślinny, lecz kompozyt roślinno-miedziowy. Zdaniem komentatora wydania naturalne glikozydy owoców sprawiały, że preparat nie wymagał osobnego spoiwa. ^[1]

W Polsce szesnastego i siedemnastego wieku przyjęła się zniemczona nazwa zawgryn, notowana przez Stanisława Haura, który obok zieleni opisał też żółty preparat z niedojrzałych owoców szakłaka suszony w pęcherzu. W osiemnastym wieku Krzysztof Kluk w „Dykcyonarzu roślin linnych” zalecał: „Jagody doyrzałe przed mrozami zebrane, z octem roztarte gotuią się: do soku potym wygniecionego przez płatek przyda się nieco Ałunu: a wlawszy w naczynie szklane zamknięte, w ciepłym miejscu, ale nie na słońcu ususzy się”. Ta sama chemia, ocet i ałun, bez pęcherza i bez grynszpanu, ale w szklanym naczyniu. ^[1]

Najpełniejszy opis technologiczny pozostaje tekst zum Hagena z 1851 roku. Jego procedura, sprowadzona do kroków, wygląda tak:

1. Zebrać owoce szakłaku jeszcze nie w pełni dojrzałe.
2. Rozgotować je z niewielką ilością wody, na niewielkim ogniu, w miedzianym, wypolerowanym kotle, stale mieszając, aż powstanie papka.
3. Wycisnąć sok, wytłoki ponownie zalać wodą i znów wycisnąć.
4. Sok sklarować przez spokojne odstanie i przesączenie przez flanelę.
5. Odparować do gęstości ekstraktu.
6. Dodać ałun, w ilości jednej uncji na każdy funt zagęszczonego soku, przy czym funt liczony jest na 32 łuty. To stosunek 1 do 16, około 6,25 procent masowo.
7. Odparowywać dalej w kąpieli wodnej, a następnie wypełnić cielęce pęcherze, w których preparat ma wysychać w suchym powietrzu.

zum Hagen odradza magnezję, potaż i kredę jako całkowicie zbędne, a wręcz szkodliwe: potaż ma czynić preparat lepkim i wilgotnym, a magnezja mętnym i kryjącym. Ciekawy jest sam kocioł. Miedziany, lśniący. W XIX-wiecznym przepisie technologicznym to detal sprzętowy, ale w świetle współczesnej wiedzy o kompleksach miedzi z flawonoidami sugeruje, że nawet naczynie mogło współtworzyć barwę finalnego produktu. ^[2][9]

Tradycja przetrwała do końca XIX wieku, kiedy żółcie i zielenie szakłakowe zestawiano jeszcze w poradnikach chemicznych. Współczesne farby sprzedawane pod nazwą sap green mają zwykle zupełnie inny, syntetyczny skład, a baza konserwatorska CAMEO opisuje historyczny pigment jako przestarzały. Czysty sap green jest dziś materiałem rekonstruowanym, nie przemysłowym. ^[17]

Dutch pink, czyli żółty barwnik o różowej nazwie

Nazwa Dutch pink powinna kojarzyć się z różem, a tymczasem to jedna z historycznych nazw przejrzystego, żółtego pigmentu lakowego. Baza konserwatorska CAMEO opisuje go jako transparentny żółty lak, używany od szesnastego wieku, początkowo otrzymywany z niedojrzałych owoców szakłaku z rhamnetyną jako głównym barwnikiem, a od 1819 roku także z kory dębowej. ^[18]

Technologia jest ważna, bo wyjaśnia różnicę między barwnikiem a pigmentem. Sok z owoców zawiera barwniki rozpuszczalne. Aby zrobić z nich pigment do farby, trzeba barwnik wytrącić na nierozpuszczalnym podłożu, klasycznie na kredzie lub uwodnionym tlenku glinu, często z użyciem alkaliów takich jak potaż. Powstaje proszek, który można ucierać ze spoiwem. Ten produkt nosił nazwy Dutch pink, stil de grain albo, od surowca, po prostu żółć szakłakowa. ^[18]

Z zależności między surowcem a kolorem wynika ciekawa symetria całego systemu. Te same gatunki szakłaków dostarczały żółtych laków z owoców niedojrzałych i zielonych ekstraktów z owoców prawie dojrzałych. Linia podziału nie była przy tym sztywna, bo obok dojrzałości działały pH, jony i sposób przygotowania. Dlatego bezpieczniej powiedzieć, że dojrzałość owocu była jednym z pokręteł, a nie jedynym. ^[2][18]

Nazwa „pink” w tym kontekście nie ma z kolorem różowym nic wspólnego. W dawnej angielszczyźnie słowo to oznaczało między innymi żółtawy odcień i funkcjonowało jako określenie pigmentów lakowych, stąd Dutch pink, English pink czy Italian pink, wszystkie żółte. Kto dziś sięgnie po współczesną farbę „Dutch pink”, dostanie produkt o zupełnie innym składzie. Nazwy historyczne przetrwały w handlu materiałami artystycznymi dłużej niż chemia, którą pierwotnie opisywały. ^[18]

Vermeer, Rembrandt, Turner: kto naprawdę używał sap green

Wokół sap green narosła cała literatura przypisów, w której farba trafia do rąk Vermeera, Rembrandta i każdego pejzażisty epoki. Analiza instrumentalna ostatnich lat pozwala te przypisy skontrolować i przynosi odpowiedź co najmniej równie fascynującą jak same legendy.

Źródła: badania projektu Girl in the Spotlight nad „Dziewczyną z perłą”, analiza HPLC-qToF-MS z 2025 roku dla obrazów Vermeera i Rembrandta, opracowania pigmentów Turnera. ^[3][4][20]

Badanie z 2025 roku, wykonane chromatografią cieczową sprzężoną z kwadrupolową spektrometrią mas czasu lotu, ma w tej historii rolę przełomową. W „Arystotelesu z popiersiem Homera” Rembrandta wykryto zestaw cząsteczek zgodny z lakiem szakłakowym. W ocenie autorów to pierwsze jednoznaczne rozpoznanie tego typu u Rembrandta, a być może w ogóle pierwsza chromatograficzna identyfikacja laku Rhamnus w siedemnastowiecznym malarstwie holenderskim, choć temat wracał w literaturze od dawna. To bezcenne potwierdzenie, że szakłak naprawdę pracował w warsztacie holenderskim. Ale uwaga: to żółty lak, nie zielony sap green. ^[3]

U Vermeera wyniki są jednoznaczne w drugą stronę. Zielone partie „Kochanki i służącej” i „Studium młodej kobiety” to konstrukcje wielopigmentowe: żółty lak z rezedy, indygo i miejscami zieleń miedziowa. Autorzy badania opisują je jako pierwotnie ciemne, przezroczyste zielenie, które z czasem przebarwiły się na zielenie brązowawe. Tło „Dziewczyny z perłą” powstało z indyga położonego na laku z rezedy. W całym tym materiale nie ma ani jednego sygnału sekcji sap green. Popularne przypisy tej farby Vermeerowi nie mają oparcia w analizach. ^[3][4]

Turner to przypadek osobny. Jego akwarele zawierają green lake, kwercitron, gamboge i indygo: cały arsenal nietrwałych żółci i zieleni epoki, udokumentowany w opracowaniach jego materiałów. Identyfikacji klasycznego sap green z szakłaku w przebadanych dziełach brak. Uczciwa konkluzja brzmi tak: sap green należał do repertuaru epoki i był dostępny w handlu, ale przypisywanie go konkretnym płótnom bez analizy to nie historia sztuki, tylko folklore. ^[20]

Zieleń, która znika

Cała ta historia ma jeszcze jeden wymiar, widoczny w muzeach. Sap green i pokrewne laki szakłakowe należały do najszybciej blaknących materiałów malarskich i barwierskich epoki. Testy National Gallery wykazały, że wśród badanych żółtych laków rezeda blaknie najwolniej, a barwniki szakłakowe znacząco szybciej, przy czym podłoże glinowe poprawia trwałość, a gruba warstwa pigmentu blaknie wolniej niż cienka. ^[5]

Skalę tego procesu pokazało badanie z 2026 roku. Tkaniny bawełniane barwione owocami szakłaku wystawiono na światło lampy ksenonowej w dawkach odpowiadających 3, 30 i 300 latom ekspozycji muzealnej. Kolorymetria wykazała szybkie blaknięcie. Po najwyższej dawce próbki były jaśniejsze niż tkanina niebarwiona, więc barwy niemal nie zostało. A jednak w dokładnie tych samych, wybielonych próbkach LC-MS nadal wykrywał liczne z 25 oznaczonych cząsteczek barwnych. Barwa zniknęła, chemia została. ^[6]

Dla historyka sztuki wynika z tego dwojakie. Obraz, w którym dziś widzimy brązową wegetację, zbyt niebieską zieleń albo puste, ciemne tło, nie musi wyglądać tak, jak go zostawił artysta: ciemne tło „Dziewczyny z perły” pierwotnie było głęboką zielenią, która straciła żółty składnik. Jest też strona praktyczna. Wykrywalność cząsteczek po zaniku barwy otwiera drogę do przyszłych identyfikacji, bo chemiczne ślady szakłaku można znaleźć tam, gdzie kolor dawno przepadł. ^[4][6]

Kora kruszyny i polscy farbiarze z ankiety Rostafińskiego

Historia barwierska rodziny szakłakowatych w Polsce jest udokumentowana lepiej, niż można by przypuszczać, dzięki ankiecie etnobotanicznej, którą w 1883 roku rozesłał botanik Józef Rostafiński. W opracowaniu odpowiedzi z 126 kwestionariuszy, obejmujących ziemie dzisiejszej Polski, Białorusi i Ukrainy, szakłak pospolity pojawia się z czterema zgłoszeniami użycia do barwienia lnu, bawełny i wełny. Zgłaszane barwy to brązowa, żółta, ciemnozielona i prawdopodobnie czarna, a lokalizacje rozciągają się od Strzelna i Sokołowa przez Węgrów i Włodawę po Janów Lubelski oraz okolice między Lwowem a Żółkwią. ^[11]

Zapis szczególnie cenny dotyczy metody. Opracowanie przywołuje relację, że niedojrzałe owoce szakłaku barwiły włókna na zielono zamiast domowego sposobu dwuetapowego, w którym tkaninę najpierw barwiono na niebiesko, a potem na żółto. Właśnie ta sekwencja, niebieski plus żółty, była standardem, a szakłak ją zastępował. Ten sam tekst dodaje kluczowe zastrzeżenie o prawdopodobnym myleniu szakłaka z kruszyną. ^[11]

Kruszyna w ankiecie figuruje osobno, z jednym zgłoszeniem barwienia na niebiesko na Białorusi, ale jej barwierska kariera rozgrywała się głównie w korze. Tu chemia jest zupełnie inna niż w owocach szakłaka. Kora kruszyny zawiera glikozydy antracenowe, franguliny i glukofranguliny, i to one odpowiadają za jej dawne zastosowanie przeczyszczające oraz za barwienie. Tradycja estońska polecała przed farbowaniem poddać korę wielotygodniowemu rozkładowi, „gniciu”. Badanie z 2025 roku potwierdziło, że rozkładona kora barwi wełnę na wyraźne czerwienie, a profil związków w HPLC zmienia się wraz z czasem i sposobem przygotowania kory. Światłotrwałość uzyskanych barw też zależy od wariantu przygotowania. Hasło „kruszyna to złoto i brązy” jest więc zdecydowanie za wąskie. ^[11][12]

Na marginesie tej tradycji funkcjonuje dziś popularny ecoprint, odbijanie liści bezpośrednio na tkaninie. Liście kruszyny są wśród praktyków cenione za ostre odbitki, ale jest to obserwacja warsztatowa, nie wynik badań porównawczych. Nie ma podstaw, by pisać, że nauka potwierdziła wyjątkowe własności ecoprintowe kruszyny. Można je potraktować jako hipotezę do własnoręcznego przetestowania.

Jak sprawdzić to samemu

Chemia szakłaka daje się zbadać w domowych warunkach, choć wyniki będą jakościowe, nie spektroskopowe. Sensowny plan zaczyna się od rozdzielenia zmiennych, bo najczęstszy błąd polega na zmienianiu wszystkiego naraz i przypisywaniu różnicy jednego czynnika.

Podstawowy układ to dwanaście próbek. Cztery pochodzą z owoców w różnych stadiach dojrzałości, od zielonych przez prawie dojrzałe po dojrzałe i suszone, przy stałym sposobie ekstrakcji. Osiem kolejnych powstaje z jednego, wspólnego, dobrze wymieszanego ekstraktu. Cztery z nich badają pH, doprowadzane na przykład do wartości około 3, 5, 7 i 9. Trzy testują dodatki ałunu, żelaza i miedzi w rozsądnych, śladowych ilościach, a ostatnia jest kontrolą bez dodatku. Dzięki temu różnice w pierwszej grupie będzie można przypisać dojrzałości, a w drugiej grupie wyłącznie pH lub metalowi.

Co mierzyć i zapisywać:

• pH każdej próbki bezpośrednio po przygotowaniu;
• barwę na białym, jednorodnym podłożu, na przykład akwarelowym papierze bawełnianym;
• datę i warunki świetlne, z jedną serią przechowywaną w ciemności i drugą eksponowaną na parapecie;
• zdjęcia w trybie RAW, jeśli dostępny, przy stałym świetle i ze wzorcem kolorów w kadrze;
• obserwacje po 1, 7, 30 i 90 dniach.

Kilka rad praktycznych. Zmiany po ałunie i po żelazie mogą być dramatyczne, od klarownej zieleni po głęboką oliwkę, i lepiej je sfotografować natychmiast, bo część preparatów kontynuuje reakcję po wyschnięciu. Barwnik z rezedy z kroplą roztworu żelaza dobrze ilustruje różnicę między czystą żółcią flawonoidową a ciemnymi kompleksami żelaza. A jeżeli ktoś chce pójść o krok dalej w stronę rzemiosła, światłotrwałość najlepiej dokumentują wzorce Blue Wool, karty kontrolne używane w konserwacji, wystawiane obok własnych próbek.

W laboratorium ten sam układ rośnie do pełnej macierzy: cztery stadia dojrzałości razy cztery wartości pH, plus metale i kontrola, w co najmniej trzech powtórzeniach, z pełną chromatografią, widmami reflektancyjnymi i kolorymetrią CIELAB. Do tego potrzeba sprzętu, którego kuchnia nie zastąpi.

Bezpieczeństwo, prawo i zbieranie

Owoce szakłaku są toksyczne w rozumieniu praktycznym: drażnią przewód pokarmowy i działają przeczyszczająco, co zresztą zapisano w nazwie gatunkowej. Nie są surowcem do próbowania, a sok barwi i plami skórę. Kora kruszyny zawiera glikozydy antracenowe o udokumentowanym działaniu farmakologicznym, odpowiedzialne za jej dawne zastosowanie przeczyszczające i za współczesne ostrzeżenia przed nadużywaniem takich surowców. W warsztacie barwierskim wystarczy standard rozsądku: rękawice, osobne naczynia niezwiązane z żywnością, podpisane próbki, okulary przy pracy z alkaliami i solami metali. ^[12]

Osobna kategoria to historyczne zielenie arsenu. Zieleń Scheelego, arsenin miedzi, i zieleń szmaragdowa, acetoarsenin miedzi, świetnie się kryją i pięknie wyglądają na starych obiektach, ale są silnie toksyczne i nie ma żadnego sensu je rekonstruować. Zieleń szmaragdowa bywa mylona z „emerald green” jako nazwą handlową różnych późniejszych produktów, więc przy każdym opisie tego typu materiałów liczy się skład, nie etykieta. ^[17]

Źródła: CAMEO oraz badania trwałości National Gallery. ^[5][17][19]

Legalność zbioru w Polsce, stan na październik 2026 roku, przedstawia się tak. Ani szakłak pospolity, ani kruszyna pospolita nie figurują w wykazach obowiązującego rozporządzenia o ochronie gatunkowej roślin z 9 października 2014 roku. Brak ochrony gatunkowej nie oznacza jednak swobody. Ustawa o ochronie przyrody, w tekście jednolitym ogłoszonym we wrześniu 2026 roku, wprowadza daleko idące ograniczenia pozyskiwania roślin dziko rosnących na terenach parków narodowych i rezerwatów. Ustawa o lasach w brzmieniu z 2026 roku dopuszcza w lasach Skarbu Państwa zbiór płodów runa leśnego na własne potrzeby, ale zabrania niszczenia i uszkadzania drzew oraz krzewów. Nadleśnictwu pozwala ograniczyć zbiór lokalnie, a zbiór przemysłowy wymaga umowy. ^[23][24][25]

Praktyczna konsekwencja jest jednoznaczna. Owoce szakłaka można zbierać tam, gdzie prawo tego nie zabrania, delikatnie, bez łamania pędów, i nigdy w parku narodowym czy rezerwacie bez stosownych zezwoleń. Zdzieranie kory z żywej kruszyny dyskwalifikuje się samo: to niszczenie krzewu, a korę pozyskuje się wyłącznie z surowca z cięć, na przykład pielęgnowanych zarośli, i najlepiej w porozumieniu z właścicielem terenu.

Najczęstsze pytania

Źródła

1. [1] Tomaszewski J. (2024). Painting Treatise Ars de Omnibus Coloribus from Manuscript BJ Rkp. 778 III (the Jagiellonian Library, Around 1425). Polish Libraries 12. DOI 10.36155/PLib.12.00001; pełny tekst PDF: polishlibraries.bn.org.pl (dostęp 25.10.2026). Opracowanie źródła pierwotnego z pełnym przekładem receptur; receptura nr 51, identyfikacja crussina i cytaty sprawdzone w PDF.
2. [2] zum Hagen R. (1851). Ueber die Darstellung des Saftgrüns. Polytechnisches Journal 122: 68 (przedruk z: Böttger’s polytechnisches Notizblatt 1851, nr 11). dingler.bbaw.de (dostęp 25.10.2026). Źródło pierwotne; gatunek, dojrzałość owoców, proporcja ałunu i etapy procesu sprawdzone w oryginale.
3. [3] Lackner R.M. i in. (2025). Identification of yellow lake pigments in paintings by Rembrandt and Vermeer: the state of the art revisited. npj Heritage Science. nature.com/articles/s40494-025-01572-7 (dostęp 25.10.2026). Analiza HPLC-qToF-MS; markery dla poszczególnych dzieł i cytaty o przebarwieniach sprawdzone w pełnym tekście.
4. [4] Vandivere A., van Loon A., Callewaert T. i in. (2019). Fading into the background: the dark space surrounding Vermeer’s Girl with a Pearl Earring. Heritage Science 7: 69. DOI 10.1186/s40494-019-0311-9.
5. [5] Saunders D., Kirby J. (1994). Light-induced Colour Changes in Red and Yellow Lake Pigments. National Gallery Technical Bulletin 15: 79-97. nationalgallery.org.uk (dostęp 25.10.2026). Rezeda najmniej blaknąca z badanych żółci; wpływ podłoża glinowego i grubości warstwy.
6. [6] Chambaud M. i in. (2026). When true colors still shine through: LC-MS-based metabolomics study of fabrics dyed with European buckthorn (Rhamnus cathartica) berries after accelerated light ageing. Dyes and Pigments 249: 113625. DOI 10.1016/j.dyepig.2026.113625; wersja otwarta: hal.science (dostęp 25.10.2026). 25 oznaczonych cząsteczek; starzenie 3, 30 i 300 lat; wybielone próbki wciąż czytelne w LC-MS.
7. [7] Deveoğlu O., Torgan E., Karadağ R. (2012). The characterisation by liquid chromatography of lake pigments prepared from European buckthorn (Rhamnus cathartica L.). Pigment & Resin Technology 41(6): 336-344. DOI 10.1108/03699421211274234.
8. [8] da Cunha A.R. i in. (2014). Protonation/deprotonation process of Emodin in aqueous solution and pKa determination by UV/Visible spectrophotometric titration and quantum/molecular mechanics calculations. Spectrochimica Acta Part A 126. sciencedirect.com (dostęp 25.10.2026). Korekta względem materiału wyjściowego: właściwe czasopismo to Spectrochimica Acta Part A, nie Chemical Physics.
9. [9] Corrente G.A. i in. (2021). Experimental and theoretical study on the coordination properties of quercetin towards aluminum(III), iron(III) and copper(II) in aqueous solution. Journal of Molecular Liquids 325: 115171. DOI 10.1016/j.molliq.2020.115171.
10. [10] Gellatly J. (1862). On the Colouring Matter of Persian Berries. Proceedings of the Royal Society of Edinburgh 4: 93-95. DOI 10.1017/S0370164600033757.
11. [11] Köhler P., Bystry A., Łuczaj Ł. (2023). Plants and Other Materials Used for Dyeing in the Present Territory of Poland, Belarus and Ukraine according to Rostafiński’s Questionnaire from 1883. Plants 12(7): 1482. DOI 10.3390/plants12071482. Korekta względem materiału wyjściowego: autorzy to Köhler, Bystry i Łuczaj, a nie „Kujawska i in.”; dane o szakłaku, kruszynie i barwieniu dwuetapowym sprawdzone w pełnym tekście.
12. [12] Luhamaa L. i in. (2025). Rotting for Red: Archival, Experimental and Analytical Research on Estonian Traditions of Decomposing Alder Buckthorn Bark Before Dyeing. Heritage 8(6): 220. DOI 10.3390/heritage8060220.
13. [13] Longo L., Vasapollo G., Rescio L. (2005). Identification of Anthocyanins in Rhamnus alaternus L. Berries. Journal of Agricultural and Food Chemistry 53: 1723-1727. DOI 10.1021/jf048253p.
14. [14] Kew, Plants of the World Online. Rhamnus cathartica L., rekord taksonomiczny. powo.science.kew.org (dostęp 25.10.2026).
15. [15] Kew, Plants of the World Online. Frangula alnus Mill. (syn. Rhamnus frangula L.), rekord taksonomiczny. powo.science.kew.org (dostęp 25.10.2026).
16. [16] Penn State Extension. Buckthorn: Accurate Identification (porównanie cech Rhamnus cathartica i Frangula alnus). extension.psu.edu (dostęp 25.10.2026).
17. [17] CAMEO, Museum of Fine Arts Boston. Sap green, hasło w bazie materiałów konserwatorskich. cameo.mfa.org (dostęp 25.10.2026).
18. [18] CAMEO, Museum of Fine Arts Boston. Dutch pink. cameo.mfa.org (dostęp 25.10.2026).
19. [19] CAMEO, Museum of Fine Arts Boston. Hooker’s green. cameo.mfa.org (dostęp 25.10.2026).
20. [20] Townsend J.H. (1993). The Materials of J.M.W. Turner: Pigments. Studies in Conservation 38. jstor.org/stable/1506368 (dostęp 25.10.2026).
21. [21] Östbring K. i in. (2020). Effects of storage conditions on degradation of chlorophyll (degradacja chlorofilu, w tym przejście w feofityny pod wpływem kwasu i ciepła). PMC PMC7278877 (dostęp 25.10.2026).
22. [22] Koca N., Karadeniz F., Burdurlu H.S. (2007). Effect of pH on chlorophyll degradation and colour loss in blanched green peas. Food Chemistry 100(2): 609-615. DOI 10.1016/j.foodchem.2005.09.079.
23. [23] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409, status: obowiązujący). isap.sejm.gov.pl (dostęp 25.10.2026).
24. [24] Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, tekst jednolity ogłoszony 4 września 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1315). dziennikustaw.gov.pl (dostęp 25.10.2026).
25. [25] Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach, tekst jednolity ogłoszony 18 maja 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 663). dziennikustaw.gov.pl (dostęp 25.10.2026).

Powiązane artykuły w serwisie: trzmiela jako roślina lecznicza, trucizna i surowiec, historia polskich roślin użytkowych, fitochemia i fact-check twierdzeń o roślinach na przykładzie sałatnika oraz co naprawdę jest orzechem.