Kickxella alabastrina. Mikroskopijny grzyb wyglądający jak białe kwiaty

Metryka gatunku

Podstawę nomenklatoryczną stanowi Index Fungorum, a obecne ujęcie wyższych rang przedstawia przegląd z 2024 r. ^[1][2][3]

Wygląd: białe gwiazdeczki na cienkich nóżkach

Kolonia widziana w większym powiększeniu składa się z cienkich, jasnych trzonków zakończonych regularnymi pióropuszami. W przeciwieństwie do kapeluszowych grzybów każdy taki trzonek jest zarodnionośnikiem, a rozeta na szczycie służy rozmnażaniu. Rozety mogą przypominać kwiaty astrowatych, niewielkie parasolki, gwiazdki lub zminiaturyzowane ukwiały. To porównanie wyglądu, nie pokrewieństwa. ^[4][5]

Wysokość nie jest jedną stałą liczbą. W pierwotnym opisie Coemans pisał o strukturach osiągających mniej więcej pół milimetra. Inne opracowanie wspomina o zarodnionośnikach wysokości około milimetra. Autor fotografii podaje dla sfotografowanych okazów wysokość około 0,1 mm. ^[6][7]

Cechami użytecznymi dla rozpoznania są biała barwa i układ zakończeń zarodnionośników, przy czym sama barwa nie wystarcza. Kilka niespokrewnionych mikrogrzybów może tworzyć zbliżone wizualnie struktury. ^[5][8]

Anatomia pod mikroskopem: skąd bierze się kształt kwiatka?

U podłoża znajduje się grzybnia zbudowana ze strzępek. Z niej wyrastają wyprostowane, niekiedy rozgałęzione zarodnionośniki. Ich wierzchołek jest lekko rozszerzony, a wokół niego pojawia się okółek wyspecjalizowanych gałązek: sporokladiów (ang. sporocladia). W klasycznym opisie sporokladia są trójkomórkowe. ^[8]

Na górnej powierzchni sporokladiów rozmieszczone są pseudofialidy, czyli komórki tworzące pojedyncze sporangiole. Każda z nich mieści jeden zarodnik. Zarodnie i zarodniki mają formę wydłużoną, zwykle określaną jako wrzecionowata. Gdy oglądamy grzyb od góry, widzimy wiele skupionych promieniście elementów tworzących miniaturową koronę. ^[2][5][8]

Badania mikroskopii elektronowej pokazały, że ściana zarodnika jest złożona: Young opisał warstwę zewnętrzną z ornamentacją oraz bardziej włóknistą warstwę wewnętrzną. To szczegół niewidoczny na zwykłym zdjęciu makro, ale ważny w anatomii i systematyce. ^[9][10]

Uwaga terminologiczna: określenie „owocnik” bywa potocznie używane przy takich fotografiach, jednak dla tego gatunku precyzyjniej mówić o zarodnionośnikach i strukturach zarodnikotwórczych, a nie o owocnikach kapeluszowych grzybów.

Gdzie żyje i na jakim podłożu można go znaleźć?

Klasyczna literatura mykologiczna zalicza Kickxella alabastrina do mikrogrzybów związanych z odchodami i rozkładającą się materią. Nazwę gatunku notowano na nawozie w Belgii, a szczep RSA 675, przechowywany w kolekcji CBS pod numerem 195.47, wywodzi się z końskich odchodów zebranych w 1947 r. w Bangor w Walii przez C. G. Dobbsa. Brytyjska baza BioImages podaje obserwację z 2004 r. na odchodach szczura, które inkubowano przez 48 godzin. ^{[1][4][7][11]}

Szczep przechowywany w rosyjskiej kolekcji VKM został według jej dokumentacji wyizolowany z mysich odchodów pobranych w górach San Gabriel w Kalifornii. To dowód pochodzenia konkretnego izolatu, a nie automatycznie dowód naturalnej liczebności całego gatunku w tamtejszym środowisku. Ta sama kultura figuruje w amerykańskiej kolekcji ATCC pod numerem 13177. ^[12][13]

W Polsce grzyba wykryto inaczej. W eksperymencie z próbkami środowiskowymi badacze użyli kiełży z rodzaju Gammarus jako przynęty. Obecność grzyba na przynęcie w hodowli nie upoważnia do stwierdzenia, że kiełże są jego naturalnymi żywicielami lub że grzyb żyje wyłącznie na zwierzęcych odchodach. ^[14]

Grzyby tego rodzaju często pozostają niezauważone. Mogą pojawić się dopiero po właściwej inkubacji próbki, a konkurencyjne mikroorganizmy lub nieodpowiednia metoda izolacji łatwo je maskują. Autorzy badań z Biebrzy zauważyli ograniczenia metod rozcieńczeń i podkreślili znaczenie technik przynętowych. ^[14][5]

Rozmnażanie: zarodnie jednozarodnikowe i zygospory

Rozmnażanie bezpłciowe

Na pseudofialidach powstają bardzo drobne, jednozarodnikowe sporangiole. Gdy dojrzewają, zarodnie oddzielają się od komórek macierzystych. JGI opisuje ich bierne uwalnianie do kropelek cieczy i uznaje rozpryskiwanie wody za prawdopodobny mechanizm rozprzestrzeniania. Ten mechanizm jest hipotezą dotyczącą dyspersji, a nie potwierdzonym pomiarem wydajności rozsiewania w naturze. ^[4][5]

Rozmnażanie płciowe

Prace Benjamina pokazały, że u K. alabastrina może dochodzić do powstawania zygospor w wyniku łączenia zgodnych strzępek. W warunkach hodowlanych obserwowano je w niskiej temperaturze, około 6–7 °C. To warunki eksperymentalne; nie ma podstaw, by twierdzić, że gatunek rozmnaża się płciowo wyłącznie zimą lub zawsze przy tej temperaturze w przyrodzie. ^[23][4][8]

Warunki hodowli

Specjalistyczna baza zygomycetów wskazuje dobre zarodnikowanie na określonym podłożu laboratoryjnym przy około 20 °C, podczas gdy opis JGI podaje wzrost i sporulację wybranego szczepu przy 15 °C. Te wartości pochodzą z różnych doświadczeń i nie stanowią jednolitej „optymalnej temperatury w naturze”. ^[4][8]

Kickxella alabastrina w Polsce: stanowisko w Biebrzańskim Parku Narodowym

Najważniejsza polska publikacja to praca Małgorzaty Ruszkiewicz-Michalskiej i współautorów w Acta Mycologica z 2012 roku. Podczas kilkudniowych badań mikrogrzybów Biebrzańskiego Parku Narodowego rozpoznano łącznie 188 taksonów. Kickxella alabastrina znalazła się wśród gatunków określonych przez autorów jako bardzo rzadko notowane w Polsce. ^[14]

W wykazie wyników widnieje zapis: izolacja metodą przynętową na Gammarus, jednostka terenowa KPU, las liściasty, 28 sierpnia, oznaczenie przez M. Wrzosek. Pobór materiału przeprowadzono w sezonie 2012 r., a tom 47(2) „Acta Mycologica” ukazał się z datą 2012 (publikacja elektroniczna pod koniec 2013 r.). To potwierdzenie obecności w Polsce, lecz nie wyczerpujący wykaz krajowych stanowisk. ^[14]

Opublikowane dane nie dają podstaw do tezy, że jest to jedyne współczesne stanowisko w Polsce. Wymagałoby to przeglądu kart zielnikowych, kultur i nieopublikowanych obserwacji.

Czy to jeden z najrzadszych grzybów świata?

Autor fotografii opisuje to znalezisko jako swoje najcenniejsze i podaje, że gatunek ma na świecie tylko kilka potwierdzonych stanowisk.

W dokumentacji naukowej figuruje Belgia (opis pierwotny), Walia (izolat z 1947 r.), Anglia (obserwacja z 2004 r.) i Polska (publikacja z 2012 r.). Dokumentacja obejmuje także Kalifornię (izolaty z gór San Gabriel, między innymi Benny 63K z 1972 r.) oraz Kolumbię Brytyjską w Kanadzie (szczep RSA 2140, wyizolowany w marcu 1969 r. z mysich odchodów). Nie oznacza to sześciu kompletnych stanowisk współcześnie aktywnej populacji. Pokazuje jedynie, że dokumentacja nie ogranicza się do jednego regionu ani jednego kraju. ^{[1][14][4][11][12][7]}

Zestawienie pokazuje spektrum typów dokumentacji, a nie spis wszystkich stanowisk świata: kolejne pozycje różnią się tym, co rzeczywiście dowodzą.

Istnieje tu zasadnicza różnica między rzadko obserwowanym grzybem a grzybem obiektywnie skrajnie rzadkim. Tak drobne organizmy łatwo przeoczyć, a prace terenowe rzadko są nastawione na ich systematyczne poszukiwanie. Obecne dane pozwalają powiedzieć, że K. alabastrina jest słabo dokumentowanym mikrogrzybem i w Polsce był określany jako bardzo rzadki. Nie pozwalają obliczyć prawdopodobieństwa spotkania go w skali świata ani nadać mu na tej podstawie formalnej kategorii zagrożenia.

Nie należy także utożsamiać wpisu w urzędowej bazie taksonomicznej z wpisaniem gatunku na listę prawnie chronionych. ^[15]

Jak rozumieć pojedyncze doniesienia o tym gatunku?

Zapis w bazie taksonomicznej potwierdza istnienie nazwy. Lokalizacja w kolekcji kultur wskazuje miejsce izolacji szczepu w danym roku. Udokumentowana obserwacja terenowa mówi o jednym zaobserwowanym okazie lub próbce. Żadna z tych kategorii nie jest pełną miarą współczesnej liczebności w przyrodzie.

Systematyka i synonimy: dlaczego źródła podają różne typy?

Rodzaj Kickxella przez wiele lat traktowano jako jednogatunkowy, z K. alabastrina jako jedynym przedstawicielem. Dziś takie ujęcie jest nieaktualne w części najnowszej literatury. Na podstawie analiz wielogenowych i filogenomicznych zaproponowano przeniesienie Coemansia asiatica do Kickxella jako Kickxella asiatica (nowa kombinacja w rozprawie N. Reynolds z zespołem; kontekst filogenomiczny w pracach z 2023 r.). Przegląd rodzin grzybów niedikariotycznych z 2025 r. odnotowuje tę zmianę, ale nie wszystkie bazy nazw ją odzwierciedlają. Sam końcowy okółek sporokladiów pozostaje szczególnie charakterystyczny dla K. alabastrina. ^[5][16][17]

W starszej literaturze określano go jako przedstawiciela „sprzężniowców” (Zygomycota). To historyczne zbiorcze ujęcie nie odpowiada już jednemu naturalnemu typowi grzybów. Analizy sekwencji 18S rRNA już pod koniec lat 90. wskazywały na odrębność Kickxellales i spokrewnionych z nimi Harpellales, filogenie wielogenowe z 2014 r. utrwaliły obraz kilku niezależnych linii, a badania filogenomiczne potwierdziły i doprecyzowały ten podział. ^{[31][32][18][19][8]}

W ujęciu Spatafory i współautorów z 2016 r. Kickxellomycotina mieściła się w szeroko rozumianym Zoopagomycota. W syntezie Wijayawardene i in. z 2024 r. uznano osobny typ Kickxellomycota, z klasą Kickxellomycetes. Index Fungorum i NCBI stosują ten nowszy zapis, podczas gdy niektóre agregatory i katalogi narodowe nadal pokazują inne rozwiązania. Nie świadczy to o odkryciu nowego gatunku: chodzi o różnice w randze wyższych grup taksonomicznych. ^{[1][2][19][20][3][21][22]}

W bazie GBIF figurują historyczne synonimy: Coemansiella alabastrina Sacc., Coronella amoena Boud., Coronella nivea P. Crouan & H. Crouan oraz Trichopeziza amoena (Boud.) Sacc. To dawne nazwy, nie kolejne odmiany dostępne do rozpoznania w terenie. ^[20]

Odkrycie w 1862 roku i pochodzenie nazwy

Opis gatunku ogłosił belgijski botanik i mykolog Eugène Coemans w 1862 r. w czasopiśmie tamtejszego towarzystwa botanicznego. W oryginalnym francuskim opisie białe, promieniste struktury porównano do maleńkich gwiazdek. Epitet alabastrina odsyła do alabastrowej bieli zarodnionośników. ^[6][1]

Rodzaj Kickxella upamiętnia belgijskiego botanika Jeana Kickxa, choć to nie on opisał gatunek. Zapis Coem. po nazwie gatunkowej to skrót nazwiska Coemansa, autora opisu nomenklatorycznego, a nie część epitetu. ^[1]

Później budowa grzyba była opisywana na nowo, zwłaszcza przez Davida H. Lindera (1943), Rolanda K. Benjamina (1958) i T. W. K. Younga (1974). Rozwój mikroskopii pozwolił przejść od urody widocznej pod lupą do analizy ścian zarodników i rozwoju pseudofialid. ^[23][18][9]

Szukając dawnych obserwacji, nie można ograniczyć się do współczesnej nazwy. W 1867 roku francuscy mykolodzy Crouanowie użyli nazwy Coronella nivea. Rekord Species Fungorum wiąże ją z odchodami szczura we Francji i traktuje jako synonim Kickxella alabastrina. To źródło historycznej lokalizacji, nie wynik współczesnego monitoringu. ^[24]

Pod nazwą Coemansiella alabastrina gatunek opisywał w 1902 roku Rudolf Beer. ^[25] Krótka notka w czasopiśmie Nature potwierdza zainteresowanie już na początku XX wieku. Ówczesne sformułowanie o zaledwie dwóch wcześniejszych notowaniach opisuje wiedzę z 1902 roku, nie dzisiejszą liczbę stanowisk. ^[26]

Rozpoznawanie: z jakimi mikrogrzybami można go pomylić?

Najważniejszy znak rozpoznawczy to okółek sporokladiów na wierzchołku zarodnionośnika. U gatunków z rodzaju Coemansia sporokladia są zwykle rozmieszczone bocznie lub spiralnie wzdłuż osi, a u Kickxella skupiają się na szczycie w charakterystyczną koronę. Samo podobieństwo do rozetki nie wystarcza. ^[5][8]

Pod mikroskopem trzeba obejrzeć ułożenie, podział na komórki i zarodnie. Przy dokumentacji naukowej pomocne są fotografie kolejnych faz rozwoju i pomiary oraz, jeśli to możliwe, odpowiednio dobrane dane molekularne. Klasyczne klucze opisują ułożenie gałązek, lecz sama fotografia nie zastępuje pełnego oznaczenia. ^[2][5][8]

Rola ekologiczna i badania genomowe

W laboratoriach K. alabastrina może rosnąć w czystej kulturze. Nie jest więc wyłącznie efemerycznym „kwiatkiem”, który istnieje w naturze przez chwilę. Jako mikroskopijny grzyb strzępkowy uczestniczy najpewniej w przemianach materii organicznej; szczegółowy zakres jego naturalnych substratów i powiązań z innymi organizmami pozostaje jednak słabo rozpoznany. ^[4][16]

Badania genomowe nad grzybami z grupy Kickxellomycotina wskazują na zróżnicowane strategie odżywiania, obejmujące saprotrofię oraz różnorodne relacje z innymi organizmami. Analiza enzymów kodowanych przez geny nie jest tym samym co bezpośredni pomiar rozkładu określonego substratu w terenie. ^[16][27]

Genom szczepu K. alabastrina RSA 675 znajduje się w zasobach NCBI, podobnie jak materiały dotyczące szczepu RSA 2140. Daje to możliwość porównywania genów i analizowania ewolucyjnych zależności, ale samo sekwencjonowanie genomu nie rozstrzyga liczebności gatunku ani pełnego sposobu życia w środowisku. ^[28][29]

W 2023 r. wykazano u niektórych innych przedstawicieli rzędu Kickxellales wytwarzanie lindolin, związków oddziałujących na organizmy grzybopodobne (lęgniowce). Badanie nie dowodzi, że omawiana Kickxella alabastrina produkuje te same substancje. Nie uzasadnia też przypisywania jej właściwości leczniczych. ^[30] Szerszy kontekst daje przegląd z 2025 r.: grzyby koprofilne, do których zalicza się omawiany gatunek, są dziś badane jako potencjalne źródło nowych związków przeciwdrobnoustrojowych. ^[33]

Fotografia z 138 zdjęć: co można z niej wyczytać?

Fotografia Przemysława Kryściaka, udostępniona w poście „Naturalnie”, ma charakter zdjęcia mikroskopowego złożonego z 138 ujęć wykonanych w różnych płaszczyznach ostrości. Autor podał aparat Fujifilm X-T2, obiektyw mikroskopowy Nikon MPlan 10× i światło naturalne.

Takie składanie pozwala zachować jednocześnie ostrość na fragmentach rozetek, trzonków i powierzchni podłoża, które w pojedynczej klatce nie mieściłyby się w płytkiej głębi ostrości. Mocna obróbka nie musi oznaczać sztucznego tworzenia struktur, ale uzyskany obraz nie jest bezpośrednim, pojedynczym widokiem przez mikroskop. Do oszacowania wielkości potrzebna jest osobna skala pomiarowa.

Zdjęcie jest utworem autora i nie wolno go swobodnie wykorzystywać. Publiczny post na Facebooku nie daje licencji na reprodukcję w artykule. Jeśli autor wyrazi zgodę, publikacji powinien towarzyszyć podpis: „Kickxella alabastrina, fotografia mikroskopowa złożona ze 138 ujęć. Fot. Przemysław Kryściak, wykorzystano za zgodą autora”.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

Źródła pierwotne, bazy nomenklatoryczne, publikacje przeglądowe i katalogi kultur mają różną siłę dowodową; o różnicach między nimi mówi sekcja o rzadkości. Poniższe pozycje wspierają konkretne twierdzenia tekstu.

1. Index Fungorum / Royal Botanic Gardens, Kew (dostęp 2026). Kickxella alabastrina Coem., rekord 223414. Rekord nomenklatoryczny.
2. Wijayawardene N. N. i in. (2024). Classes and phyla of the kingdom Fungi. Fungal Diversity 128(1): 1–165.
3. NCBI Taxonomy (dostęp 2026). Kickxella alabastrina, Taxonomy ID 61397.
4. U.S. Department of Energy Joint Genome Institute (dostęp 2026). Kickxella alabastrina RSA 675 v1.0. Portal genomów i danych o izolacie.
5. Richardson M. J., Watling R. (1997). Keys to Fungi on Dung. British Mycological Society, ISBN 0-9527704-2-3.
6. Coemans E. (1862). Spicilège mycologique. No. III. Notice sur un champignon nouveau: Kickxella alabastrina. Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique 1: 155–159.
7. Reynolds N. K. (2021). Investigating the Ecology, Phylogeny, and Diversity of Zoopagomycota Fungi. Rozprawa doktorska, University of Florida.
8. Benny G. L. / Zygomycetes.org (2007). Kickxella. Portal specjalistyczny o zygomycetach.
9. Young T. W. K. (1974). Ultrastructure of the Sporangiospore of Kickxella alabastrina (Mucorales). Annals of Botany 38(4): 873–876.
10. Young T. W. K. (1968). Electron microscopic study of asexual spores in Kickxellaceae. New Phytologist 67(4): 823–836.
11. BioImages / BioInfo (2004). Kickxella alabastrina, a pin mould, obserwacja z Berkshire. Baza udokumentowanych obserwacji brytyjskich.
12. All-Russian Collection of Microorganisms (VKM) (aktualizacja 2026). Kickxella alabastrina VKM F-1104. Katalog kultur.
13. American Type Culture Collection (dostęp 2026). Kickxella alabastrina Coemans, karta szczepu ATCC 13177.
14. Ruszkiewicz-Michalska M., Tkaczuk C., Dynowska M., Sucharzewska E., Szkodzik J., Wrzosek M. (2012). Preliminary studies of fungi in the Biebrza National Park (NE Poland). I. Micromycetes. Acta Mycologica 47(2): 213–234.
15. U.S. Fish & Wildlife Service (dostęp 2026). Kickxella alabastrina, Species Profile. Agregator taksonomiczny, nie dokument ochrony prawnej.
16. Reynolds N. K. i in. (2023). Mycoparasites, Gut Dwellers, and Saprotrophs: Phylogenomic Reconstructions and Comparative Analyses of Kickxellomycotina Fungi. Genome Biology and Evolution 15(1): evac185.
17. Wijayawardene N. N. i in. (2025). Families of non-Dikarya fungi. Mycosphere 16(1): 4063–4445.
18. Linder D. H. (1943). The Genera Kickxella, Martensella, and Coemansia. Farlowia 1(1): 49–77.
19. Spatafora J. W. i in. (2016). A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data. Mycologia 108(5): 1028–1046.
20. GBIF Secretariat (dostęp 2026). Kickxella alabastrina Coem., GBIF species 2559491. GBIF Backbone Taxonomy.
21. European and Mediterranean Plant Protection Organization (dostęp 2026). Kickxella alabastrina, KICKAL. EPPO Global Database.
22. SLU Artdatabanken (dostęp 2026). Kickxella alabastrina, taksonomia. Artfakta, szwedzki katalog gatunków.
23. Benjamin R. K. (1958). Sexuality in the Kickxellaceae. Aliso 4(1): 149–169.
24. Crouan P., Crouan H. / Species Fungorum (1867). Coronella nivea, rekord 180101, nazwa uznawana za synonim. Florule du Finistère: 12.
25. Beer R. (1902). Coemansiella alabastrina. Journal of Botany 40: 169–172. Praca znana z notki w „Nature” (poz. 26).
26. „Nature”, dział Scientific Serials (1902). Omówienie pracy R. Beera o Coemansiella alabastrina. Nature 66(1700): 118.
27. Chang Y. i in. (2022). Evolution of zygomycete secretomes and the origins of terrestrial fungal ecologies. iScience 25(8): 104840.
28. NCBI BioProject / DOE JGI (2022). Kickxella alabastrina RSA 675, PRJNA895884. RefSeq Genome sequencing.
29. NCBI BioProject / DOE JGI (2023). Kickxella alabastrina RSA 2140, PRJNA581163. Repozytorium genomu.
30. Rassbach J. i in. (2023). Non-canonical two-step biosynthesis of anti-oomycete indole alkaloids in Kickxellales. Fungal Biology and Biotechnology 10: 19.
31. O’Donnell K., Cigelnik E., Benny G. L. (1998). Phylogenetic relationships among the Harpellales and Kickxellales. Mycologia 90(4): 624–639.
32. Tretter E. D. i in. (2014). An eight-gene molecular phylogeny of the Kickxellomycotina, including the first phylogenetic placement of Asellariales. Mycologia 106(5): 912–935.
33. Charria-Girón E., Tchamgoue J., Stadler M., Marin-Felix Y. (2025). Coprophilous fungi in the search for new antimicrobials and other beneficial natural products. Natural Product Reports 42(11): 1835–1848.