Drobne, ciemne winogrona z ogrodu mają czasem więcej pestek, niż chciałoby się wybierać przy jedzeniu. W garnku ta wada przestaje być kłopotem. Owoce wystarczy krótko podgrzać i przetrzeć, a z jednej bazy można zrobić kilka zupełnie różnych dodatków: pieprzny do sera, cebulowy do pasztetu albo musztardowy do pieczeni.
Nie musisz od razu gotować sześciu garnków. Na pierwszą próbę wybierz dwa smaki, które rzeczywiście podasz do obiadu lub kolacji. Słoiczek 100–150 ml ma tu sens: łatwo wyjąć małą porcję, porównać połączenia i nie zostawiać dużego zapasu w lodówce.
To przepisy na gotowane dodatki do lodówki lub zamrożenia. Nie są zweryfikowanymi recepturami przetworów do szafki. Proporcje sześciu wersji nie przeszły testów kuchennych ani badań mikrobiologicznych; to propozycje smakowe, które dopasujesz do własnych owoców, bo słodycz i kwasowość winogron bywają bardzo różne.
W skrócie
- Najpierw przygotuj przecier bez pestek, dopiero potem odmierzaj porcje do poszczególnych smaków.
- Do sera zacznij od balsamico i pieprzu; do kanapek od cebuli; do pieczeni od musztardy.
- Czasy gotowania są orientacyjne. Kontroluj gęstość na przestudzonej próbce.
- Gotowe dodatki szybko schłodź, przechowuj w temperaturze do 4 °C i zużyj w ciągu 3–4 dni od przygotowania. To ostrożna zasada dla gotowanych potraw, nie ustalona trwałość tych receptur. [1],[2]
- Sam ocet, gorące napełnienie i zassana nakrętka nie uprawniają do przechowywania tych sosów poza lodówką. [3],[4]
- Winogrona w wytrawnych sosach mają dawnych poprzedników. W XV-wiecznym zbiorze Maestra Martina znajdują się sos winogronowy i musztardy z rodzynkami. [8]
Spis treści
- Które winogrona wybrać
- Jeden przecier, kilka smaków
- Jak dobrać dodatek do potrawy
- Sześć przepisów na małe porcje
- Gęstość i smak: co sprawdzić przed zdjęciem garnka z ognia
- Jak schłodzić i przechowywać gotowe dodatki
- Winogrona w wytrawnym sosie: inspiracje sprzed ponad 500 lat
- Pytania przy garnku
- Źródła
Które winogrona wybrać
Najwygodniejsze będą zdrowe, dojrzałe owoce o smaku, który lubisz także przed gotowaniem. Ciemne winogrona nadają tym dodatkom wyrazisty kolor. Pestki nie przeszkadzają, bo oddzielisz je przy przecieraniu. Nie trzeba znać nazwy odmiany, żeby zrobić małą porcję sosu.
Słodycz samych owoców nie przesądza jeszcze o końcowym smaku. Po odparowaniu przecier staje się bardziej skoncentrowany. Dlatego cukier dodaj dopiero po redukcji i spróbowaniu przestudzonej próbki, a kwaśne składniki wprowadzaj stopniowo. W tych dodatkach chodzi o równowagę: słodycz ma pozostać wyczuwalna, ale nie powinna zakrywać sera, pieczeni czy pieczonych warzyw.
Nalot woskowy, zwiędnięcie i zepsucie
Delikatny, równomierny nalot na zdrowych jagodach może być naturalną warstwą woskową. Puszyste skupiska pleśni, śluz, wyciek i gnilny zapach są powodem do odrzucenia owoców. Spleśniałej miękkiej jagody nie ratuj przez odkrojenie plamki. Sprawdź też sąsiadujące owoce. Do przerobu wybieraj wyłącznie zdrowe. [5],[6]
Lekkie pomarszczenie samo w sobie nie rozstrzyga o zepsuciu. Nie traktuj jednak późnego zbioru ani przymrozku jako gwarancji dobrej jakości. Jeśli po przymrozku owoce zmiękły, oceń je starannie i przerób sprawnie. Jeśli nie znasz historii zbioru, nie zgaduj, jak długo owoce mogą jeszcze leżeć. Gotowanie nie jest sposobem na uratowanie podejrzanych owoców.
Jeden przecier, kilka smaków
Przygotuj garnek z grubym dnem, sito lub przecierak, łyżkę i wagę. Do gotowania użyj naczynia przeznaczonego do kwaśnych potraw. Do późniejszego odparowywania wygodne jest szersze dno: łatwiej obserwować masę i mieszać ją także przy brzegach.
- Umyj winogrona, usuń szypułki i odrzuć uszkodzone lub zepsute jagody.
- Wsyp owoce do garnka. Na kilogram winogron dodaj na początek 2–3 łyżki wody, tylko żeby nie przywarły przed puszczeniem soku.
- Lekko rozgnieć owoce. Podgrzewaj na małym ogniu około 10–15 minut, mieszając, aż zmiękną i oddadzą sok. Jeśli dno wysycha, skoryguj ogień i dodaj odrobinę wody.
- Przetrzyj przez sito. Oddziel pestki i te części skórek, które zostają na sicie. Nie miksuj całych jagód z pestkami; w tym przepisie zależy nam na gładkiej bazie bez twardych drobin.
- Zważ otrzymany przecier. Jeśli jest bardzo rzadki, krótko go odparuj, ale nie doprowadzaj jeszcze do konsystencji gęstej pasty. Poszczególne wersje będą dalej gotowane.
Wszystkie gramatury w przepisach dotyczą gotowego przecieru. Trzysta gramów całych owoców i trzysta gramów przetartej masy to różne ilości. Nie podajemy stałego przelicznika: wydajność zależy od owoców, sita i sposobu przecierania.
Ile bazy potrzeba na degustację
Dwa pełne warianty po 300 g przecieru wymagają razem 600 g bazy. Wszystkie sześć wariantów w podanych proporcjach wymaga 1700 g przecieru oraz pozostałych składników, w tym 200 g śliwek. To suma składników przed końcowym odparowaniem, nie deklaracja liczby słoików.
Jeśli chcesz tylko porównać smaki, warianty 1–4 i 6 możesz zrobić z połowy składników. Czasy nie skracają się automatycznie o połowę. Mała porcja w szerokim garnku potrafi zgęstnieć bardzo szybko. Przy wariancie śliwkowym połowa oznacza po 100 g przecieru i śliwek. Po przygotowaniu podpisz pojemniki nazwą dodatku i datą.
Jak dobrać dodatek do potrawy
Nie wybieraj wyłącznie według ulubionej przyprawy. Zastanów się, czego brakuje daniu: kwasowości do tłustego pasztetu, pieprznej nuty do łagodnego sera czy ostrości do pieczonego selera. Poniższe zestawienie to propozycje podania, nie wynik degustacji porównawczej.
| Wariant | Smak i konsystencja | Propozycje podania |
|---|---|---|
| 1. Balsamico i pieprz | Owocowy, słodko-kwaśny, gęsty sos | Ser dojrzewający, kozi ser, buraki |
| 2. Cebula i tymianek | Cebulowo-owocowy, z miękkimi piórkami | Pasztet, schab, kanapki |
| 3. Musztarda | Słodko-ostry, ziarnisty | Kurczak, wieprzowina, seler |
| 4. Imbir i chili | Pikantny, wyraźnie imbirowy | Tofu, sery, mięso z patelni |
| 5. Śliwka i cynamon | Najbliższy luźnym powidłom | Kaczka, ser wędzony, placki ziemniaczane |
| 6. Pomarańcza i goździk | Cytrusowy, korzenny | Dynia, kaczka, sery, jogurt |
Na pierwszą próbę do deski serów wybierz warianty 1 i 4. Jeśli szukasz dodatków do kanapek i obiadu, zacznij od 2 i 3. Warianty 5 i 6 przydadzą się wtedy, gdy lubisz przyprawy korzenne także poza deserami.
Sześć przepisów na małe porcje
Przyjmujemy miary kuchenne: łyżka 15 ml, łyżeczka 5 ml. Szczypta pozostaje miarą orientacyjną. Słoiczki 100–150 ml są wygodne do podawania, ale końcowa objętość zależy od odparowania. Nie obiecujemy konkretnej liczby pełnych słoików.
1. Balsamico i pieprz
Składniki: 300 g przecieru winogronowego; 1 łyżka octu balsamicznego; ¼ łyżeczki grubo mielonego pieprzu; szczypta soli; opcjonalnie 1–2 łyżeczki cukru.
Przygotowanie: Przecier gotuj bez przykrycia przez 15–25 minut, często mieszając. Dodaj balsamico, pieprz i sól. Podgrzewaj jeszcze 2–3 minuty. Spróbuj przed dodaniem cukru.
Podanie: Sery dojrzewające, ser kozi, pieczone buraki.
Sprawdź skład balsamico. Jeśli używasz słodkiego kremu balsamicznego, zacznij od mniejszej ilości i pomiń cukier. Krem i zwykły ocet balsamiczny nie są tym samym produktem. Sos ma pozostać owocowy, a pieprz powinien być wyczuwalny dopiero po chwili. Łyżeczkę podaj obok sera; nie trzeba zalewać całej porcji.
2. Czerwona cebula i tymianek
Składniki: 300 g przecieru winogronowego; 150 g czerwonej cebuli; 1 łyżeczka oliwy; 2 łyżki octu jabłkowego; ¼ łyżeczki suszonego tymianku; sól i pieprz.
Przygotowanie: Cebulę pokrój w cienkie piórka. Duś na oliwie na małym ogniu przez 10–15 minut. Jeśli przywiera, dodaj odrobinę wody. Dołóż przecier, ocet i tymianek. Gotuj jeszcze około 20–30 minut, mieszając, aż dodatek zgęstnieje. Dopraw solą i pieprzem.
Podanie: Pasztet, schab, kanapki z serem.
Cebula powinna zmięknąć przed dodaniem owoców. Przy tak małej ilości oliwy pomocny będzie nieduży garnek z grubym dnem. Nie próbuj jej mocno rumienić: przypalona cebula pozostawi gorycz także po dodaniu słodkiego przecieru. Na kanapce rozsmaruj cienką warstwę pod serem lub mięsem.
3. Musztarda francuska i Dijon
Składniki: 300 g przecieru winogronowego; 1 łyżka musztardy francuskiej z ziarnami; 1 łyżeczka musztardy Dijon; 1 łyżka octu jabłkowego; szczypta soli.
Przygotowanie: Przecier odparowuj przez około 15–20 minut. Dodaj obie musztardy, ocet i sól. Podgrzewaj jeszcze 2–3 minuty. Przy kwaśnych winogronach zacznij od połowy octu i dopraw po spróbowaniu.
Podanie: Kurczak, wieprzowina, pieczony seler.
Musztardy różnią się ostrością i zasoleniem, dlatego sól dodaj na końcu. Ta wersja nie potrzebuje konsystencji konfitury. Gęsty sos łatwiej rozprowadzić po pieczonym mięsie. Możesz też dodać łyżkę do patelni po smażeniu i rozprowadzić niewielką ilością wody. Porcję, która zetknęła się z mięsem lub używanymi przy nim przyborami, zużyj do potrawy; nie przelewaj jej z powrotem do słoika.
4. Imbir i chili
Składniki: 300 g przecieru winogronowego; 1–2 łyżeczki świeżo startego imbiru; 1½ łyżki octu jabłkowego; szczypta chili; szczypta soli.
Przygotowanie: Wszystkie składniki gotuj na małym ogniu przez około 15–25 minut, aż sos zgęstnieje. Zacznij od małej szczypty chili.
Podanie: Sery, tofu, kurczak i mięso z patelni.
Najpierw dodaj jedną łyżeczkę imbiru, a drugą dopiero po spróbowaniu małej, przestudzonej porcji. Ostrość chili zależy od odmiany i produktu; szczypta nie jest precyzyjną miarą ostrości. Jeśli przesadzisz, łagodniejszy efekt uzyskasz przez domieszanie odłożonego przecieru. Sam cukier nie usunie ostrej przyprawy.
5. Śliwka i cynamon
Składniki: 200 g przecieru winogronowego; 200 g śliwek bez pestek, świeżych lub mrożonych; 1 łyżka octu jabłkowego; mała szczypta cynamonu; szczypta soli.
Przygotowanie: Śliwki drobno pokrój. Gotuj z przecierem przez około 25–40 minut, często mieszając. Gdy owoce się rozpadną i masa zgęstnieje, dodaj ocet, cynamon i sól.
Podanie: Kaczka, sery wędzone, placki ziemniaczane.
To jedyny z sześciu wariantów, w którym większą część struktury tworzą także inne owoce. Nie wymaga zupełnie gładkiej konsystencji. Śliwki mrożone mogą oddać sporo płynu; poczekaj z oceną gęstości, aż się rozpadną. Cynamon dodawaj oszczędnie, zwłaszcza jeśli sos ma trafić do obiadu. Powinien uzupełniać owoce, a nie przypominać nadzienie do szarlotki.
6. Pomarańcza i goździk
Składniki: 300 g przecieru winogronowego; 2 łyżki soku pomarańczowego; ½ łyżeczki drobno startej pomarańczowej części skórki; 1 goździk; 1–2 łyżeczki soku z cytryny.
Przygotowanie: Przecier gotuj z sokiem pomarańczowym i goździkiem przez około 15–25 minut. Wyjmij goździk. Dodaj skórkę pomarańczową i sok cytrynowy, podgrzewaj jeszcze minutę.
Podanie: Kaczka, pieczona dynia, sery, jogurt i desery.
Użyj pomarańczy, której skórka nadaje się do zastosowania kulinarnego zgodnie z informacją na opakowaniu. Dokładnie umyj owoc i zetrzyj tylko cienką, pomarańczową warstwę. Biała część może nadać niepożądaną gorycz. Cały goździk łatwiej wyjąć niż zmieloną przyprawę; jeden w niewielkiej porcji wystarczy na początek.
Gęstość i smak: co sprawdzić przed zdjęciem garnka z ognia
Gorący sos zwykle wydaje się rzadszy niż po przestudzeniu. Zanim zdecydujesz się na kolejne dziesięć minut gotowania, odłóż pół łyżeczki na chłodny talerzyk i poczekaj chwilę. Oceń, czy dodatek da się nabrać na łyżkę, czy łatwo rozsmarować go na kanapce i czy odpowiada planowanemu podaniu. To próba konsystencji, nie bezpieczeństwa przechowywania.
Nie każda wersja powinna zamienić się w konfiturę. Sos do polania mięsa może pozostać luźniejszy. Dodatek pod plaster sera wygodniej rozsmarować, gdy jest gęstszy. Wersja z cebulą zachowa cząstki warzywa, a śliwkowa może przypominać powidła. Nie próbuj uzyskać we wszystkich tej samej struktury.
| Problem | Co zrobić przy bieżącym gotowaniu | Czego nie zakładać |
|---|---|---|
| Sos jest za rzadki | Odparowuj bez pokrywki i mieszaj, potem oceń zimną próbkę | Sam czas z przepisu nie gwarantuje efektu |
| Sos jest za gęsty | Dodawaj po odrobinie wody i ponownie podgrzej | Rozcieńczenie nie nadaje mu dłuższej trwałości |
| Dominuje słodycz | Doprawiaj małymi porcjami octu lub cytryny, próbując po wymieszaniu | Kwaśny smak nie potwierdza bezpieczeństwa słoika |
| Sos jest zbyt kwaśny | Dodaj odłożony przecier lub trochę cukru, jeśli pasuje do smaku | Cukier nie usuwa kwasu; zmienia jego odczuwanie |
| Przyprawy zagłuszają owoce | Domieszaj neutralną bazę, skoryguj całość | Dłuższe gotowanie nie musi usunąć nadmiaru przypraw |
| Masa przypaliła się przy dnie | Przelej nieprzypaloną część do innego garnka bez skrobania dna; oceń smak | Octem ani cukrem nie naprawisz wyraźnej spalenizny |
Cukier jest tu opcjonalnym narzędziem doprawiania. Nie stosujemy go w ilościach i układzie receptury zweryfikowanej do konserwowania. Brak dosypanego cukru nie oznacza też braku cukrów: winogrona wnoszą własne. Nie przypisujemy tym sosom wartości odżywczych ani korzyści zdrowotnych bez obliczeń i badań.
Jak schłodzić i przechowywać gotowe dodatki
Przełóż sos do małych, czystych pojemników i sprawnie schłodź. Nie czekaj przez całą noc, aż duży garnek wystygnie na blacie. Gotowe potrawy powinny trafić do chłodzenia w ciągu dwóch godzin, a przy temperaturze otoczenia powyżej 32 °C w ciągu godziny. Małe porcje w płytkich pojemnikach chłodzą się łatwiej. [1]
Przechowuj w lodówce w temperaturze do 4 °C. Dla tych niezweryfikowanych mieszanek przyjmujemy ostrożnie zużycie w ciągu 3–4 dni od przygotowania. Nie jest to termin ustalony w badaniu sześciu sosów. Nie zeruj tego czasu po każdym otwarciu słoika ani po ponownym podgrzaniu. [1],[2]
Nakładaj czystą łyżeczką. Na stół wyjmij niewielką porcję do miseczki, a zapas zostaw w chłodzie. Nie wkładaj do wspólnego słoika noża użytego wcześniej do sera lub mięsa. Jeśli pojawi się pleśń, wyrzuć cały dodatek; nie zdejmuj wyłącznie nalotu.
Jak zamrozić małe porcje
Większy zapas zamroź po sprawnym schłodzeniu. Wybierz pojemniki przeznaczone do mrożenia i pozostaw wolną przestrzeń na rozszerzającą się zawartość. Zwykły ozdobny słoik nie musi być odpowiedni do zamrażarki. Podpisz smak i datę. Rozmrażaj w lodówce, najlepiej tylko tyle, ile podasz do najbliższego posiłku.
Zamrażarka powinna utrzymywać temperaturę −18 °C lub niższą. Mrożenie nie naprawia wcześniejszych błędów przechowywania. Dla tych konkretnych mieszanek nie wyznaczono czasu zachowania najlepszej jakości; nie podajemy więc arbitralnej daty ważności. [2]
Dlaczego ocet i zassana nakrętka nie wystarczą
Łyżka octu w przepisie służy doprawieniu. Bez zweryfikowanej receptury i procesu nie stanowi podstawy do uznania sosu za trwały poza lodówką. Takiego dowodu nie daje też smak, pomiar samego pH ani zassanie nakrętki. Przechowywanie w temperaturze pokojowej wymaga właściwej receptury, naczynia i obróbki całego produktu. [3],[4] Więcej o tym, co naprawdę konserwuje octowe przetwory, znajdziesz w tekście o marynowaniu grzybów.
Jeżeli chcesz zrobić zapas do szafki, wybierz osobną, sprawdzoną recepturę galaretki winogronowej i wykonaj ją w całości według źródła: jego miary, pektyna, słoiki i wysokość nad poziomem morza mają znaczenie. National Center for Home Food Preservation (NCHFP) publikuje m.in. galaretkę z płynną pektyną. Nie przenoś jej procesu na sos z cebulą ani na inny z powyższych wariantów. [7]
Winogrona w wytrawnym sosie: inspiracje sprzed ponad 500 lat
Połączenie owocowej słodyczy, kwasu i ostrych przypraw nie jest współczesnym wynalazkiem. Libro de arte coquinaria Maestra Martina, zbiór z XV wieku, zawiera kilka bliskich temu pomysłów. Katalog Library of Congress datuje przechowywany tam rękopis na około 1460–1480. To datowanie konkretnego zabytku, nie dzień narodzin wszystkich receptur. [8],[9] Owoce w wytrawnych rolach pojawiają się w wielu dawnych zbiorach; polskie tropy opisywaliśmy już przy nieszpulce i w historii warzyw.
Sos z ciemnych winogron
W Sapor de uva rozgniecione ciemne winogrona łączą się z pieczywem, agresto lub octem, cynamonem i imbirem. Opis przewiduje gotowanie przez około pół godziny. To historyczny poprzednik owocowego sosu do wytrawnego stołu, choć nie dzisiejsza receptura słoikowa. [8]
Musztarda z rodzynkami
Mostarda roscia o pavonaza łączy gorczycę, rodzynki, podpieczone pieczywo, przyprawy, kwaśny składnik i sapę. Osobna musztarda podróżna ma postać suszonych kawałków, które rozprowadza się płynem przed użyciem. Nie odtwarzamy tu dawnych metod suszenia i przechowywania. [8]
Agresto w tym włoskim tekście oznacza kwaśny sok z niedojrzałych winogron, a nie polski owoc agrestu. Sapa jest zagęszczonym produktem winogronowym. Nie utożsamiaj jej automatycznie z dzisiejszym balsamico. [8]
Dwie małe porcje inspirowane historią
Poniższe gramatury są współczesnymi propozycjami redakcyjnymi, nie tłumaczeniem dawnych miar ani przetestowaną rekonstrukcją. Przygotowuj je do bieżącego posiłku; podlegają tym samym zasadom chłodzenia co pozostałe sosy.
Winogrona, pieczywo i przyprawy. Przygotuj 200 g bazowego przecieru, 10 g drobno pokruszonego jasnego pieczywa bez twardej skórki, 1 łyżeczkę octu winnego oraz po małej szczypcie mielonego imbiru i cynamonu. Podgrzewaj przecier z pieczywem, mieszając, aż miękisz się rozpadnie i sos zgęstnieje. Dodaj ocet i przyprawy, doprowadź do krótkiego zagotowania. Jeśli potrzeba, dolej odrobinę wody. Spróbuj przy pieczonym warzywie albo kawałku mięsa. Zawiera gluten, chyba że użyjesz odpowiedniego zamiennika.
Winogrona, rodzynki i musztarda. Weź 200 g przecieru, 20 g rodzynek, 1–2 łyżeczki gotowej musztardy i 1 łyżeczkę octu winnego. Rodzynki drobno posiekaj, podgrzewaj w przecierze do miękkości, następnie dodaj musztardę i ocet. Ponownie krótko zagotuj, mieszając. To uproszczona inspiracja dawnym zestawieniem smaków. Używamy gotowej musztardy, pomijamy dawny barwnik i nie deklarujemy odtworzenia oryginału. Zawiera gorczycę.
Francuski Le Ménagier de Paris z końca XIV wieku również wspomina musztardę przygotowywaną w porze winobrania z moszczu; ślad ten znamy z opracowania projektu Making and Knowing, nie z samodzielnego odczytu rękopisu. Dawne zapewnienia o długim przechowywaniu pozostają świadectwem historii, a nie dzisiejszą instrukcją bezpieczeństwa. [10]
Pytania przy garnku
Czy trzeba wydłubywać pestki z każdej jagody?
Nie. Podgrzanie i przetarcie pozwala oddzielić je od całej partii naraz. Dobierz sito tak, żeby pestki nie przechodziły do bazy. Przecierak może być wygodniejszy niż drobne sitko przy większej ilości owoców.
Czy można zachować skórki?
W tej bazie zostaje to, co przejdzie przez sito. Nie musisz uzyskać klarownego soku. NCHFP ma również osobny przepis na dżem z zachowaniem przygotowanych skórek i usunięciem pestek. To inna receptura; nie mieszaj jej zasad konserwowania z naszymi proporcjami. [11]
Czy jasne winogrona też się nadają?
Możesz potraktować je jako wariant kulinarny do małej próby, ale nie uzyskasz ciemnej barwy obiecanej w tytule i możesz potrzebować innego doprawienia. Nie zakładaj, że każda odmiana po tym samym czasie da identyczny przecier. Bazowy tekst dotyczy ciemnych winogron ogrodowych.
Czy dodatek bez cukru będzie tak samo gęsty jak galaretka?
Niekoniecznie. Te przepisy opierają się na odparowaniu i składnikach danego wariantu. Nie obiecują żelowej struktury. Technologia klasycznej galaretki zależy od receptury i właściwości jej składników, dlatego do galaretki wybierz osobny sprawdzony przepis. [7]
Czy można zrobić wszystkie smaki z jednego garnka?
Z jednego przecieru tak. Doprawianie i końcowe gotowanie wykonuj w osobnych porcjach. Cebula potrzebuje wcześniejszego duszenia, a śliwki dłuższego gotowania z bazą. Nie wystarczy dodać do sześciu zimnych słoików różnych przypraw i uznać, że wykonano sześć opisanych przepisów.
Czy można zapasteryzować je przez „zwyczajowe 20 minut”?
Dla tych mieszanek nie mamy podstaw, by zalecić jakikolwiek samodzielnie dobrany czas pasteryzacji. Wybierz lodówkę albo zamrażanie; do zapasu na półkę użyj receptury zweryfikowanej do tego celu. [3],[4]
Które smaki wybrać na pierwszy raz?
Do sera balsamico i pieprz, do pasztetu cebulę i tymianek, a do pieczeni musztardę. Jeśli wybierasz za domowników, poproś o dwa lub trzy numery: 1 balsamico, 2 cebula, 3 musztarda, 4 imbir, 5 śliwka, 6 pomarańcza.
Źródła
- FoodSafety.gov. People at Risk of Food Poisoning.
- FoodSafety.gov. Cold Food Storage Chart.
- NCHFP / University of Georgia. Equipment and Methods Not Recommended.
- Penn State Extension. Avoid Open Kettle or Oven Canning.
- UConn Extension. Handling Food with Mold.
- Colorado State University, Preserve Smart. Jelly/Jam with Grapes.
- NCHFP / University of Georgia. Grape Jelly Liquid Pectin.
- Maestro Martino; wyd. Emilio Faccioli 1966; wersja cyfrowa Valeria Romanelli 2004, serwis Thomasa Gloninga / Universität Gießen. Libro de arte coquinaria, rozdział sosów.
- Library of Congress. Libro de arte coquinaria, rekord 2014660856.
- Making and Knowing Project, materiały dydaktyczne. Excellent mustard, 48r: Similar Recipes from Other Sources.
- NCHFP / University of Georgia. Grape Jam without Pectin.