Zimoziół, tajęża i ukryte życie boru sosnowego

Pod sosnami działa ekonomia węgla: tajęża płaci grzybowi ponad pięć razy więcej, niż dostaje, a korzeniówka żyje na koszt drzew. 27 gatunków runa borów.

Czas czytania: 27 min

Bór sosnowy wygląda ubogo: sosna, mech, borówka. W jego runie rośnie jednak relikt epoki lodowej nazwany na cześć Linneusza, storczyk, który płaci grzybowi węglem, i rośliny bez chlorofilu żyjące na koszt drzew. Pod mchem działa cała gospodarka, w której sosna finansuje niemal wszystko.

Redakcja Spraw Nauki · 21 listopada 2026 · Stan wiedzy: 21.11.2026

W skrócie

  • Ten tekst opowiada o runie borów sosnowych w Polsce: o zimoziole północnym, tajęży jednostronnej i dwudziestu pięciu dalszych gatunkach, które łączy uboga, kwaśna gleba, umiarkowane światło i związek z grzybami. Pełna lista w tabeli pod koniec wpisu.
  • Zimoziół północny to relikt polodowcowy na południowej granicy zasięgu. Płaty bywają jednym klonem, a owady przenoszą pyłek na mniej niż 2 m, więc kwitnie obficie, a nasion prawie nie daje [1][2].
  • Tajęża jednostronna kiełkuje wyłącznie z pomocą grzyba. Dorosła roślina oddaje mu ponad pięć razy więcej węgla, niż sama dostaje, co pokazano po raz pierwszy właśnie na tym gatunku [3][4].
  • Część runa żyje w całości lub niemal w całości z węgla drzew: bezzieleniowa korzeniówka pospolita i żłobik koralowy, który około 77 procent węgla czerpie od grzybów. Przedrośla widłaków spędzają pod ziemią z grzybem kilkanaście lat [5][6][7].
  • Te rośliny znikają głównie przez zacienienie, rozrastanie się trzcinników i czeremchy amerykańskiej oraz zręby zupełne. W monitoringu sasanki otwartej z 2023 r. na 13 z 34 stanowisk gatunku nie potwierdzono [8].
  • Na Dolnym Śląsku zimoziół uchodzi za wymarły, tajęża trzyma się jednego masywu w Górach Bystrzyckich, a własne relikty regionu to wrzosiec bagienny w Borach Dolnośląskich i sosna błotna w Górach Stołowych [9][10][11].

Bór, który wygląda ubogo

Sosna zwyczajna znosi gleby, na których dąb i świerk rosną źle: kwaśne, piaszczyste, ubogie w składniki pokarmowe. Na takim podłożu las bywa przewiewny i jasny, a ziemię pokrywa dywan mchów, porostów i krzewinek z rodziny wrzosowatych. Runo, czyli warstwa roślin pod koronami drzew, wydaje się wtedy łatwe do ogarnięcia wzrokiem. To wrażenie myli.

Botanicy wyróżniają w Polsce kilka typów takich lasów: świeże bory sosnowe, w których dno wyścielają mchy, nadmorski bór bażynowy nazwany od bażyny czarnej, wilgotne bory bagienne oraz bór chrobotkowy. To suchy, widny las, którego dno pokrywają porosty z rodzaju chrobotek [1][12]. W każdym z nich rosną rośliny, które trudno zauważyć, a które mają za sobą długą historię i skomplikowane układy z grzybami.

Najmniej widoczna jest ta druga strona układu. Korzenie sosny żyją w stałym związku z grzybami ektomikoryzowymi: grzybnia otacza je i sięga daleko w glebę, wymieniając wodę i składniki mineralne za węgiel z fotosyntezy. Z tej samej sieci korzystają rośliny runa. Niektóre dopłacają do współpracy, inne podłączają się do niej bez zwrotu, a kilka w ogóle porzuciło fotosyntezę.

Roślina Linneusza na skraju zasięgu

Zimoziół północny (Linnaea borealis): dwa różowe dzwonkowate kwiaty na rozgałęzionej, owłosionej szypułce; w tle rozmyte pąki i runo boru.
Zimoziół północny: kwiaty na owłosionej szypułce ponad mszystym runem. Fot. Walter Siegmund, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Zimoziół północny (Linnaea borealis) to płożąca, zimozielona krzewinka. Cienkie pędy ścielą się po mchu, liście są drobne i okrągławe, a na wzniesionej szypułce wiszą dwa dzwonkowate, biało-różowe kwiaty [1]. Rodzaj nosi imię Karola Linneusza, który uważał tę roślinę za swoją ulubioną [13].

W Polsce zimoziół jest reliktem epoki lodowej. Przez kraj biegnie południowa granica jego zwartego zasięgu. Liczbę krajowych stanowisk różne źródła podają od około 150 [14], przez ponad 200 [1], po 233 w atlasie rozmieszczenia drzew i krzewów [15]. Najwięcej jest ich na północy kraju i na Roztoczu. Sama Puszcza Augustowska skupia blisko 10 procent krajowej populacji [1].

W inwentaryzacji z lat 2005–2015 znaleziono tam 22 stanowiska: osiem w Wigierskim Parku Narodowym, jedno w rezerwacie Łempis i trzynaście w lasach gospodarczych [1]. Zimoziół rósł w drzewostanach w wieku od 34 do 166 lat, a jego płaty miały od 100 do około 3000 m², średnio 877 m². Aż 77 procent z nich leżało w lukach i rozluźnieniach drzewostanu [1]. Kwitł na 21 z 22 stanowisk, owocował na 15 [1]. Wchodzi też do lasów posadzonych przez człowieka: stanowisko pod Toruniem, o powierzchni około 250 m², leży w 55-letniej monokulturze sosnowej na dawnym gruncie rolnym [14].

Dlaczego kwitnie obficie, a owoców jest tak mało? Zimoziół jest samoniezgodny: do zawiązania nasion potrzebuje pyłku osobnika o innym genotypie. Tymczasem rozrasta się głównie rozłogami i cały płat bywa jednym klonem. W szkockich badaniach 37 procent płatów okazało się pojedynczym klonem, a 97 procent miało najwyżej cztery genotypy [2].

Kwiaty odwiedzają głównie drobne muchówki, a 98,6 procent ich przelotów między kwiatami było krótszych niż 2 m [2]. Zapylenie pyłkiem tego samego typu zgodnościowego dawało około 4 procent owoców, pyłkiem innego typu około 42 procent. Ponad 30 procent kwiatów zawiązywało owoce tylko tam, gdzie inny genotyp rósł bliżej niż 6 m [2]. Na stanowisku pod Toruniem nie znaleziono ani jednego owocu [14]. Owoce roznoszą zwierzęta, według polskich autorów ptaki [15].

Zimoziół północny (Linnaea borealis): zbliżenie na dwa blade, różowawe dzwonkowate kwiaty na owłosionych szypułkach; jeden kwiat odwiedza owad.
Zbliżenie na kwiaty zimoziołu; jeden z nich właśnie odwiedza owad. Fot. Alpsdake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Paradoksem jest status prawny. Od października 2014 r. zimoziół ma w Polsce ochronę częściową, wcześniej był ściśle chroniony [16][1]. Na krajowej czerwonej liście figuruje w kategorii VU, narażony [17], a autorzy pracy z Puszczy Augustowskiej uważają, że powinien wrócić do ochrony ścisłej [1]. Łatwo go stracić: w Lasach Rogowskich pod Łodzią z siedmiu stanowisk znanych z XX wieku nie przetrwało żadne. Rezerwat Górki, powołany w 1954 r. właśnie dla zimoziołu, stracił populację w latach 70. Reintrodukcja się nie utrzymała, a rezerwat zlikwidowano w 2013 r. [18].

Storczyk, który płaci grzybowi

Tajęża jednostronna (Goodyera repens): rozeta ciemnozielonych liści z jasną siateczką użyłkowania na ściółce sosnowej wśród mchów.
Rozeta zimozielonych liści tajęży jednostronnej z siateczką jasnych nerwów. Fot. Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tajęża jednostronna (Goodyera repens) to zimozielony storczyk borów iglastych. Pęd kwiatowy ma 10–20 cm wysokości, u nasady siedzi 2–6 skórzastych liści, a kwiatostan liczy od 7 do 36 drobnych, białych, owłosionych kwiatów ustawionych po jednej stronie osi. Stąd nazwa gatunkowa. Kwitnie od lipca do września, a kwiaty zapylają głównie trzmiele [19]. Podlega ochronie ścisłej [16].

Jej nasiono jest drobne nawet jak na storczyka: waży około 0,003 mg i nie ma zapasów odżywczych, więc kiełkuje wyłącznie po zasiedleniu przez grzyba [20]. Partnerem tajęży jest grzyb Ceratobasidium cornigerum [3]. Przez dekady sądzono, że to układ jednostronny: storczyk czerpie, grzyb daje. Eksperymenty z lat 70. i 80. XX wieku nie wykryły przepływu węglowodanów od rośliny do grzyba [3].

Obraz odwróciły badania ze znakowanym węglem. W 2006 r. pokazano na tajęży po raz pierwszy, że zielony storczyk oddaje grzybowi świeżo związany węgiel: w ciągu 72 godzin 2,6 procent asymilatów trafiło do grzybni poza korzeniami [3]. Dwa lata później udało się policzyć pełny budżet. W ciągu 8 dni tajęża przekazała grzybowi co najmniej 0,355 µg węgla, a sama otrzymała najwyżej 0,06 µg, czyli ponad pięć razy mniej [4]. W drugą stronę płyną azot i fosfor: w ciągu tygodnia grzyb przeniósł do rośliny ponad 10 procent podanego fosforu, przez barierę niedostępną dla samego korzenia [21]. Mikoryza storczykowa okazała się wymianą, nie jałmużną.

Populacje tajęży są zwykle małe, od kilku do kilkunastu roślin [19], ale gatunkowi przybywa nowych stanowisk, głównie w posadzonych sośninach z grubą warstwą mchów. W Leśnictwie Pluski na Pojezierzu Olsztyńskim na 1 m² rosło średnio 20–30 osobników, a cała populacja zajmowała płat 200 m² boru sosnowego na stoku sandru [19]. Na 0,6 ha świeżego boru sosnowego w Parku Narodowym „Bory Tucholskie” znaleziono około 80 osobników [12].

W Dąbrowie Górniczej policzono 11 kwitnących roślin i ponad 90 płonnych różyczek [22]. W rezerwacie Jawora w Polsce środkowej kilkanaście osobników rośnie na 2 m² trzydziestoletniej sośniny posadzonej na siedlisku dąbrowy [23]. Na 337,5 km² południowo-zachodniej części Gór Świętokrzyskich w latach 2010–2018 znaleziono jedenaście nowych stanowisk, a największe populacje rosły we wtórnych borach sosnowych. Autor nazywa to ekspansją ekologiczną, ułatwioną przez dostępność odpowiednich siedlisk [24]. W 2024 r. opisano nowe stanowisko na Wyżynie Częstochowskiej, w borze sosnowym w wieku 85–110 lat [25]. W 2018 r. gatunek stwierdzono po raz pierwszy w Kampinoskim Parku Narodowym [26].

Do tej ekspansji trzeba podchodzić ostrożnie. Na krajowej czerwonej liście tajęża ma kategorię NT, bliski zagrożenia [17]. W sośninach posadzonych na żyznych siedliskach warunki mogą być korzystne tylko przejściowo, a populacjom zagrażają zabiegi gospodarki leśnej i wydeptywanie [23]. Opisy gatunku podają ją zresztą w nasadzeniach sosnowych poza zwartym zasięgiem, od Danii po wschodnią Anglię [20].

Kto żyje na koszt sosny

Korzeniówka pospolita (Monotropa hypopitys): blade, kremowożółte, woskowe pędy z łuskowatymi liśćmi wśród mchów; roślina bez zieleni.
Kremowożółte, woskowe pędy korzeniówki pospolitej wśród mchów. Fot. Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Korzeniówka pospolita (Monotropa hypopitys) poszła dalej niż tajęża: nie ma chlorofilu i całe życie spędza na koszt sieci grzybni. Już w 1960 r. Erik Björkman wstrzyknął rosnącym sosnom i świerkom glukozę znakowaną izotopem węgla 14C oraz radioaktywny fosfor 32P. Znaczniki pojawiły się w korzeniówkach rosnących pod tymi drzewami [27]. Węgiel płynie więc od drzewa, przez grzyba, do rośliny. Dokładniej: pod sosną korzeniówka łączy się z gąską ziemistoblaszkową (Tricholoma terreum), a pod wierzbą płożącą z blisko spokrewnioną gąską wierzbową (Tricholoma cingulatum) [5]. Nasiona kiełkują także z dala od dorosłych roślin, ale dalej rozwijają się tylko po zasiedleniu przez właściwą gąskę [5]. O gąskach piszemy osobno, bo to większa i ciekawsza grupa grzybów, niż sugerują kuchenne spotkania z nią.

Żłobik koralowy (Corallorhiza trifida) chlorofil ma, ale prawie z niego nie korzysta. Bezpośrednie pomiary asymilacji w terenie wykazały u niego tempo 12,4 µg węgla na gram suchej masy na godzinę, przy 594 µg u rosnącego obok buka. Całkowicie bezzieleniowa roślina osiągała zaledwie 7,3 µg [28]. Wszystkie badane korzenie żłobika były zasiedlone wyłącznie przez grzyby z rodzaju Tomentella, partnerów mikoryzowych drzew, a około 77 procent węgla w tkankach pochodziło od grzybów [6].

Żłobik koralowy (Corallorhiza trifida): bezlistna łodyga z luźnym gronem zielonkawożółtych kwiatów o brunatnych końcach listków.
Bezlistna łodyga żłobika koralowego z luźnym gronem zielonkawożółtych kwiatów. Fot. Allefant, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Zielone gruszyczkowate robią to samo po cichu. W estońskich lasach cztery gatunki z tego plemienia pobierały od grzybów od 10,3 do 67,5 procent węgla. Na korzeniach trzech z nich, na jednym stanowisku, znaleziono 39 gatunków grzybów, w tym obfite gąski [29]. Gruszycznik jednokwiatowy zaczyna życie całkowicie heterotroficznie: siewki rozwijają się pod ziemią w całości kosztem grzyba, dorosła roślina część budżetu pokrywa sama [30]. Polskich badań mikoryzy gruszyczkowatych dotąd nie ma, więc te proporcje znamy wyłącznie zza granicy.

Widlicz cyprysowy (Diphasiastrum tristachyum): sinozielone, płaskie, wachlarzowato rozgałęzione pędy przypominające miniaturowy cyprys, w towarzystwie wrzosu.
Sinozielone, płaskie pędy widlicza cyprysowego, gatunku suchych, kwaśnych piasków. Fot. Bernd Haynold, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Widłaki zaczynają podobnie. Przedrośle widlicza cyprysowego, podziemne pokolenie płciowe, rozwija się z grzybem przez kilkanaście lat, zanim wyrośnie z niego zielony pęd [7]. U pokrewnego widlicza alpejskiego przedrośla zasiedlają grzyby z rzędu Sebacinales, te same, które żyją w korzeniach sąsiednich wrzosowatych. Stąd przypuszczenie, że młody widłak żywi się pośrednio również ich kosztem [31].

Mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi) odwraca ten schemat: nie pobiera od grzybów węgla, lecz przechowuje ich gatunki dla innych. Tworzy mikoryzę arbutoidalną z wieloma partnerami, także takimi, które uchodziły za związane wyłącznie ze świerkiem [32]. W kanadyjskim lesie daglezjowym 10 z 14 typów jej mikoryz było wspólnych z rosnącymi obok drzewami, a po zrębie zupełnym krzewinka zachowała grzyby potrzebne sadzonym daglezjom [33].

Mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi): niska zimozielona krzewinka z błyszczącymi, skórzastymi liśćmi i czerwonymi jagodami.
Mącznica lekarska z czerwonymi owocami i błyszczącymi, zimozielonymi liśćmi. Fot. Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Tabela 1. Kto z kim wymienia węgiel w runie boru sosnowego
Roślina Partner grzybowy Bilans węgla Źródło
tajęża jednostronna Ceratobasidium cornigerum oddaje grzybowi ponad pięć razy więcej, niż dostaje; w zamian azot i fosfor [4]
korzeniówka pospolita gąska ziemistoblaszkowa pod sosną, gąska wierzbowa pod wierzbą bez chlorofilu, cały węgiel z sieci łączącej drzewa z grzybami [27][5]
żłobik koralowy wyłącznie Tomentella spp. około 77 procent węgla od grzybów, fotosynteza śladowa [6][28]
gruszyczkowate (4 gatunki) 39 gatunków, m.in. gąski od 10,3 do 67,5 procent węgla od grzybów [29]
przedrośla widłaków m.in. Sebacinales węgiel od grzybów przez kilkanaście lat pod ziemią [31][7]

W jednym zdaniu: w runie borów sosnowych zimoziół rozmnaża się głównie rozłogami, dorosła tajęża oddaje swojemu grzybowi ponad pięć razy więcej węgla, niż dostaje, a korzeniówka i żłobik pokrywają niemal cały budżet z sieci grzybów i korzeni drzew [2][4][6].

Świeży bór i chrobotkowy

Bór chrobotkowy (Cladonio-Pinetum): dno sosnowego lasu (Polska, okolice Staszowa) wyścielone jasnymi chrobotkami (Cladonia sp.), w tle pnie sosen i brzóz.
Dno boru chrobotkowego koło Staszowa wyścielone plechami chrobotków. Fot. Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rośliny z tej listy różnią się preferencjami wewnątrz samych borów. Bielistka siwa, mech o jasnych, siwych darniach, dała nazwę zespołowi świeżego boru sosnowego Leucobryo-Pinetum, w którym rośnie chociażby tajęża z Borów Tucholskich [12]. Od bażyny czarnej wziął nazwę nadmorski bór bażynowy Empetro nigri-Pinetum, jedno z siedlisk zimoziołu [1]. Widlicze niżowe trzymają się suchych i świeżych borów ze związku Dicrano-Pinion [34].

Osobnym typem jest śródlądowy bór chrobotkowy, siedlisko Natura 2000 o kodzie 91T0: sosnowy las tak przewiewny, że jego dno budują porosty, głównie chrobotki. Aktualny formularz obszaru Wrzosowiska Świętoszowsko-Ławszowskie PLH020063 (aktualizacja 2024; obszar 9647,62 ha) na pograniczu lubuskiego i dolnośląskiego, podaje 60,85 ha boru chrobotkowego o doskonałej reprezentatywności i dobrym stanie ochrony [35]. Sasanka otwarta bywa z takimi borami kojarzona, ale w aktualnym formularzu tego obszaru w ogóle nie figuruje. Jej miejscem są raczej skraje widnych lasów sosnowych i przydroża [8].

Dolny Śląsk: co z tego widać na mapie

Dolny Śląsk leży na uboczu zasięgów większości tych gatunków, ale ma własną, udokumentowaną kartę. Kilkanaście nazw w tabeli poniżej pochodzi wprost z publikacji, dlatego można je tu przywołać. Dalszych, nieopublikowanych lokalizacji nie podajemy.

Tabela 2. Gatunki borowe na Dolnym Śląsku według publikacji
Gatunek Status w regionie Stanowiska opublikowane Źródło
zimoziół północny nieodnaleziony od wielu lat Karkonosze: Mały Śnieżny Kocioł, Kocioł Małego Stawu; wymarły na obszarze KPN [9][36]
tajęża jednostronna jedno powojenne stanowisko z 2002 r. i pojedyncza roślina z 2008 r. północny stok Piekielnej Góry w granicach Polanicy-Zdroju: 41 osobników; 15 stanowisk historycznych [37][10]
kruszczyk rdzawoczerwony wymierający w regionie 9 stanowisk, m.in. Grudno, Nowe Rochowice, Nowy Waliszów, Żelazno, Rogóżka, Kletno, Połom w Wojcieszowie, Szklarska Poręba [38]
widlicz cyprysowy gatunek niżowy, na zachodzie kraju Bory Dolnośląskie: Ruszów, Klików; Kotlina Żmigrodzka: Koniówko; Wzniesienia Gubińskie: Osiek, ponad 7500 pędów [7]
wrzosiec bagienny rzadki, kategoria VU w regionie rezerwat Brzeźnik, 3,24 ha, około 8 km na zachód od Bolesławca, najdalej na wschód wysunięte stanowisko w Borach Dolnośląskich [11]
bagno zwyczajne wymarłe w Karkonoszach, obecne na zachodzie rezerwat Brzeźnik oraz nieliczne stanowiska sudeckie i pogórskie [36][11]
sosna błotna relikt torfowisk Gór Stołowych Błędne Skały, około 850 m n.p.m.; gatunek opisany w 1837 r. przez aptekarza z Radkowa [39]
Wrzosiec bagienny (Erica tetralix): różowe dzbanuszkowate kwiaty zebrane w główkę na szczycie owłosionego pędu; tło rozmyte.
Różowe, dzbanuszkowate kwiaty wrzośca bagiennego zebrane w główkę. Fot. Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Karkonoski epizod zimoziołu zakończył się bezpowrotnie. Ostatnie stanowiska leżały przy Małym Śnieżnym Kotle i Kotle Małego Stawu, ale w krytycznej liście flory Karkonoszy gatunek figuruje ze znakiem wymarcia [9]. Monografia Karkonoskiego Parku Narodowego z 2019 r. włącza go do gatunków wymarłych i zaginionych, obok bagna zwyczajnego i tajęży [36]. Ta ocena dotyczy samych Karkonoszy, nie całego regionu: tajęża przetrwała w Górach Bystrzyckich, a bagno w Borach Dolnośląskich.

Tajęża z Piekielnej Góry to jedyne powojenne potwierdzenie na Dolnym Śląsku. W 2002 r. policzono tam 41 osobników, 11 kwitnących i 30 różyczek liściowych, w borze mieszanym z sosną [37][10]. Sześć lat później, 1,2 km na północny wschód, znaleziono jedną kwitnącą roślinę [10]. Na tle 15 stanowisk historycznych regionu wygląda to na trwanie na krawędzi zaniku [10].

Z kruszczykiem rdzawoczerwonym jest odwrotnie: gatunek trzyma się borów na glebach zasobnych w węglan wapnia. W 2009 r. odnaleziono go na nowym stanowisku pod Szklarską Porębą, na 775 m n.p.m., jako dwa pędy kwitnące i trzy płonne [38]. Widlicz cyprysowy ma na zachodzie kraju swoje największe polskie stanowisko: ponad 7500 pędów w okolicy Osieka na Wzniesieniach Gubińskich, stanowiska w Borach Dolnośląskich i w Kotlinie Żmigrodzkiej [7]. W rezerwacie Brzeźnik oprócz wrzośca bagiennego rosną bagno zwyczajne, żurawina i rosiczka okrągłolistna [11], a torfowiska Gór Stołowych skrywają sosnę błotną, opisaną w 1837 r. przez Neumanna, aptekarza z Radkowa [39].

Dlaczego znikają i co działa

Sasanka otwarta (Pulsatilla patens): fioletowobłękitne kwiaty o jedwabisto owłosionych łodygach i listkach okwiatu, wśród ubiegłorocznej suchej trawy.
Kwitnąca sasanka otwarta o jedwabiście owłosionych łodygach, wśród ubiegłorocznej trawy. Fot. Jan Czeczotka, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Niemal każda roślina z tej listy potrzebuje naraz trzech rzeczy: ubogiej, kwaśnej gleby, umiarkowanego światła i grzyba. Znaczenie światła widać wprost w liczbach: 77 procent płatów zimoziołu w Puszczy Augustowskiej leżało w lukach drzewostanu [1], a sasanka wiosenna rośnie na polanach i poboczach dróg leśnych, gdzie coś odsłoniło glebę [40]. Gdy bór się zagęszcza i żyźnieje, specjaliści ustępują miejsca trawom, jeżynom i czeremsze amerykańskiej.

Najlepiej udokumentowany jest zanik sasanki otwartej. Monitoring z 2023 r. objął 34 stanowiska w całym kraju i na 13 z nich gatunku nie potwierdzono w ogóle. Udział stanowisk ze złą oceną stanu ochrony wzrósł z około 50 procent w latach 2009–2011 do ponad 79 procent w 2023 r. [8]. Autorzy sprawozdania wskazują sukcesję jako główną przyczynę pogorszenia i przypominają przypadek Góry Peremidy w Biebrzańskim Parku Narodowym, gdzie ochrona ścisła bez zabiegów okazała się dla gatunku szkodliwa [8].

Widłaki podążają tą samą drogą. W monitoringu z 2023 r. sprawdzono 36 stanowisk i na trzech widłaki wyginęły [34]. Wśród zagrożeń sprawozdanie wymienia czeremchę amerykańską, która w jednym z rezerwatów pokryła około połowy powierzchni, oraz ekspansję trzcinników i trzciny. Jednocześnie umiarkowaną gospodarkę leśną oceniono tam pozytywnie, bo utrzymuje widne drzewostany, których potrzebują widlicze [34].

Wiadomo też, które zabiegi działają, bo są stosowane i opisywane w sprawozdaniach. Dla sasanki: usuwanie drzew i podszytu, wykaszanie lub wypas płatów trzcinnika, zrywanie darni kwadratami 30 na 30 cm, odsłanianie nagiej gleby [8]. Dla widłaków: usuwanie podrostu, odsłanianie gleby w talerzach, po około 200 na hektar, oraz wycinanie czeremchy 50–100 cm nad ziemią [34]. Skuteczność bywa jednak nierówna i na części stanowisk sasanki pozostaje niezadowalająca [8].

Paradoksalnie pomagała dawniejsza gospodarka. Grabienie ściółki, wypas i sadzenie sosny utrzymywały w Lasach Rogowskich warunki dobre dla zimoziołu. Gdy tych praktyk zabrakło, udział siedlisk borowych spadł tam z 54,68 procent w 1956 r. do 10,32 procent w 2019 r. [18]. W Kampinoskim Parku Narodowym powtarzane pomiary runa borów wykazały spadek bogactwa gatunkowego o medianie 0,308 gatunku rocznie, a najmocniej ubyło specjalistów borowych [41]. Las, który się zagęszcza, sam wypycha z siebie gatunki, o których jest ten tekst.

Dwadzieścia siedem gatunków borów sosnowych

Poniższa lista zbiera gatunki omawiane w tekście. Status ochrony podano według rozporządzenia z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Akt obowiązuje w brzmieniu pierwotnym [16]. Kategorie zagrożenia pochodzą z Polskiej czerwonej listy paprotników i roślin kwiatowych z 2016 r.; brak gatunku na liście oznacza uznanie go w skali kraju za niezagrożonego [17].

Pomocnik baldaszkowy (Chimaphila umbellata): baldach różowych pąków kwiatowych ponad okółkiem błyszczących, piłkowanych liści na mszystym dnie lasu.
Pąki kwiatowe pomocnika baldaszkowego nad okółkiem skórzastych liści. Fot. Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Tabela 3. Rośliny runa borów sosnowych omawiane w tekście
Gatunek Ochrona gatunkowa Lista 2016 Siedlisko Biologia w jednym zdaniu Źródło
zimoziół północny (Linnaea borealis) częściowa, poz. 234 VU świeże bory sosnowe i mieszane z mchami samoniezgodna krzewinka; płaty bywają jednym klonem [1][2]
tajęża jednostronna (Goodyera repens) ścisła, poz. 342 NT kwaśne bory iglaste, mech i ściółka nasiona kiełkują tylko z grzybem; dorosła oddaje mu węgiel [3][4]
żłobik koralowy (Corallorhiza trifida) ścisła, poz. 345 VU widne bory, torfowiska, żyzne buczyny bezlistny storczyk; węgiel wyłącznie od grzybów z rodzaju Tomentella [6]
kruszczyk rdzawoczerwony (Epipactis atrorubens) częściowa, poz. 244 NT bory na glebach węglanowych, także piaski 9 stanowisk na Dolnym Śląsku, w regionie wymierający [38]
listera sercowata (Listera cordata) ścisła, poz. 326 VU wilgotne bory i świerczyny, torfowiska storczyk o wysokości 5–15 cm, w Polsce bardzo rzadki [17]
widłak goździsty (Lycopodium clavatum) częściowa, poz. 176 NT świeże bory, wrzosowiska, murawy bliźniczkowe kłosy zarodnionośne na długich szypułkach [34]
widłak jałowcowaty (Lycopodium annotinum) częściowa, poz. 177 NT bory wilgotne i bagienne ze świerkiem pęd rozłogowy; cała roślina zawiera związki toksyczne [34]
widlicz spłaszczony (Diphasiastrum complanatum) częściowa, poz. 175 VU suche i świeże bory ze związku Dicrano-Pinion pędy płonne rozgałęzione płasko, kłosy zarodnionośne na szypułkach [34]
widlicz cyprysowy (Diphasiastrum tristachyum) ścisła, poz. 136 EN widne bory na suchych, silnie kwaśnych piaskach przedrośle rośnie pod ziemią z grzybem kilkanaście lat [7]
wroniec widlasty (Huperzia selago) częściowa, poz. 178 NT wilgotne bory mieszane, góry i północ kraju rozmnaża się też rozmnóżkami z górnej części pędu; nie tworzy kłosów zarodnionośnych [34]
pomocnik baldaszkowy (Chimaphila umbellata) częściowa, poz. 198 NT świeże bory sosnowe zimozielona krzewinka 8–20 cm o różowych kwiatach [17]
gruszycznik jednokwiatowy (Moneses uniflora) częściowa, poz. 277 NT cieniste bory iglaste, mchy jeden biały kwiat; siewki żyją wyłącznie z grzyba [30]
gruszyczka zielonawa (Pyrola chlorantha) częściowa, poz. 276 poza listą bory iglaste dorosła roślina nadal bierze część węgla od grzybów [29]
gruszyczka jednostronna (Orthilia secunda) nie podlega ochronie poza listą cieniste lasy iglaste i mieszane ok. połowy węgla pochodzi od grzybów połączonych z drzewami [29]
korzeniówka pospolita (Monotropa hypopitys) nie podlega ochronie poza listą ciemne bory sosnowe bezzieleniowa; pod sosną żyje z gąski ziemistoblaszkowej [5]
gruszyczki mniejsza, okrągłolistna i średnia (Pyrola minor, P. rotundifolia, P. media) częściowa, poz. 273–275 poza listą; średnia DD bory i lasy mieszane trzy rodzime gatunki; dla średniej brakuje danych do oceny [17]
sasanka otwarta (Pulsatilla patens) ścisła z ochroną czynną, poz. 212 EN skraje widnych borów sosnowych, przydroża monitoring 2023: niepotwierdzona na 13 z 34 stanowisk [8]
sasanka wiosenna (Pulsatilla vernalis) ścisła z ochroną czynną, poz. 214 EN polany i pobocza w rozległych borach na niżu około 30 małych stanowisk; w Sudetach wymarła [40]
mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi) ścisła, poz. 397 NT suche bory, głównie północny wschód kraju zimozielona krzewinka; przechowuje grzyby potrzebne młodym drzewom [33]
bagno zwyczajne (Ledum palustre) częściowa, poz. 271 poza listą bory bagienne i torfowiska trująca w całości krzewinka torfowiskowa [11]
arnika górska (Arnica montana) ścisła z ochroną czynną, poz. 400 VU widne bory sosnowe i obrzeża polan kwiaty i kłącze to surowiec farmaceutyczny stosowany zewnętrznie [17]
widłaczek torfowy (Lycopodiella inundata) ścisła, poz. 139 EN wilgotny torf i piasek, także sztuczne siedliska pęd nierozgałęziony, do 10 cm, zarodnie w kątach liści [34]
wrzosiec bagienny (Erica tetralix) ścisła, poz. 399 VU torfowiska wysokie otoczone borem wilgotnym gatunek atlantycki; w Brzeźniku wschodni skraj występowania w Borach Dolnośląskich [11]
sosna błotna (Pinus ×rhaetica) ścisła, poz. 302 EN, jako sosna drzewokosa torfowiska Gór Stołowych opisana w 1837 r. z okolic Błędnych Skał [39]
bielistka siwa (Leucobryum glaucum) częściowa, poz. 29 poza zakresem listy (mszak) świeży bór sosnowy Leucobryo-Pinetum mech o jasnych darniach, od którego nazwano zespół boru [12]
bażyna czarna (Empetrum nigrum) częściowa, poz. 272 poza listą nadmorski bór bażynowy krzewinka tworząca kobierce; nadała nazwę zespołowi Empetro nigri-Pinetum [1]
nowellia krzywolistna (Nowellia curvifolia) częściowa, poz. 15 poza zakresem listy (mszak) murszejące kłody drzew iglastych wątrobowiec; centrum występowania w północnej Polsce [42][43]

Nowellia zasługuje na osobną wzmiankę, bo to jedyny mszak w zbiorze i jedyny mieszkaniec martwego drewna. Drobne listki, szerokie na mniej niż pół milimetra, tworzą na okorowanych kłodach kobierce, jesienią czerwonopurpurowe. Gatunek notowano na kłodach sosny w Wielkopolskim Parku Narodowym i w borach wilgotnych Polski środkowej, a jego ekspansję wiąże się ze wzrostem zasobów martwego drewna w lasach [42][43].

W terenie

Wszystkie gatunki z tabeli poza dwoma podlegają w Polsce ochronie gatunkowej. Rozporządzenie zakazuje m.in. zrywania, niszczenia i wykopywania roślin chronionych oraz niszczenia ich siedlisk [16]. Do dokumentacji wystarczy zdjęcie. Dokładnych lokalizacji rzadkich gatunków nie publikuje się, chyba że zrobiła to już publikacja naukowa. Tej zasady trzyma się także niniejszy tekst. Kto wypatruje ich pod sosnami, powinien mieć przy sobie lupę: większość opisywanych tu kwiatów mierzy kilka milimetrów.

Czego nie wiemy

  • Nie ma polskich badań mikoryzy gruszyczkowatych. Wszystkie proporcje węgla w tej grupie pochodzą z Estonii i Szwecji [29].
  • Masa nasiona tajęży, około 0,003 mg, figuruje w źródłach pomocniczych, a nie w pracy pierwotnej; w recenzowanych opracowaniach znany jest tylko przedział dla całej rodziny storczykowatych [20].
  • Kategorie dolnośląskiej czerwonej listy z 2003 r. udokumentowaliśmy wtórnie tylko dla kruszczyka rdzawoczerwonego i wrzośca bagiennego; dla pozostałych gatunków lista nie jest publicznie dostępna [38][11].
  • Nie wiadomo, czy nowe stanowiska tajęży odzwierciedlają realną ekspansję, czy tylko częstsze poszukiwania w sośninach. Wyjaśnienie dostępnością siedlisk ma najmocniejsze oparcie w danych, ale nie rozstrzyga sprawy [24].
  • Klasyczny eksperyment Björkmana z 1960 r. znamy z przeglądów, nie z oryginału; szczegółów metody nie weryfikowaliśmy samodzielnie [27].

Najczęstsze pytania

Czy zimoziół lub tajężę można przenieść do ogrodu?

Nie. Obie rośliny podlegają ochronie gatunkowej, która zakazuje m.in. wykopywania roślin i przenoszenia ich z natury [16]. Do tego zimoziół rozmnaża się głównie rozłogami w specyficznych warunkach świetlnych [1], a tajęża wymaga właściwego grzyba [3].

Dlaczego zimoziół kwitnie, a nasion prawie nie ma?

Gatunek jest samoniezgodny, a płaty stanowią często jeden klon. Pyłek musi pochodzić od innego genotypu, ale muchówki przenoszą go na mniej niż 2 m, więc owocowanie zależy od sąsiedztwa innego klonu w promieniu 6 m [2].

Czy tajęża jednostronna rozprzestrzenia się w Polsce?

Nowe stanowiska powstają głównie w posadzonych sośninach z mchami. Badacz z Gór Świętokrzyskich opisał to jako ekspansję ekologiczną ułatwioną przez dostępność siedlisk [24], ale w skali kraju gatunek pozostaje bliski zagrożenia [17], a warunki w młodych sośninach bywają dobre tylko przejściowo [23].

Czym różni się bór chrobotkowy od boru świeżego?

Bór chrobotkowy (siedlisko 91T0) jest tak prześwietlony, że jego dno pokrywają chrobotki, czyli porosty [35]. Bór świeży ma dno mchowe z bielistką siwą, od której wziął nazwę zespół Leucobryo-Pinetum [12].

Skąd grzyby biorą węgiel, który trafia do storczyków?

Z drzew. Grzyby ektomikoryzowe połączone z korzeniami sosny przenoszą węgiel także do roślin runa, co jako pierwszy wykazał Björkman w 1960 r. za pomocą znakowanych związków [27], a później potwierdzono metodami molekularnymi [5].

Gdzie na Dolnym Śląsku można zobaczyć te rośliny?

Najpewniej w miejscach opublikowanych: rezerwat Brzeźnik koło Bolesławca dla wrzośca bagiennego i bagna zwyczajnego [11], torfowiska Gór Stołowych dla sosny błotnej [39]. Stanowiska tajęży i zimoziołu w regionie są historyczne lub pojedyncze [9][10].

Czy korzeniówka pospolita to grzyb?

Nie. To roślina kwiatowa z rodziny wrzosowatych, która utraciła chlorofil i cały węgiel czerpie z grzybów związanych z drzewami [5].

Źródła

  1. Zawadzka D., Zawadzki G., Bednarek J., Bednarek J.B., Piechowska D., Mikitiuk A. (2017). Występowanie, kondycja i zagrożenia zimoziołu północnego w Puszczy Augustowskiej. Leśne Prace Badawcze 78(1), 77–87. DOI: 10.1515/frp-2017-0008. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  2. Scobie A.R., Wilcock C.C. (2009). Limited mate availability decreases reproductive success of fragmented populations of Linnaea borealis, a rare, clonal self-incompatible plant. Annals of Botany 103(6), 835–846. DOI: 10.1093/aob/mcp007. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  3. Cameron D.D., Leake J.R., Read D.J. (2006). Mutualistic mycorrhiza in orchids: evidence from plant-fungus carbon and nitrogen transfers in the green-leaved terrestrial orchid Goodyera repens. New Phytologist 171(2), 405–416. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2006.01767.x. [publikacja pierwotna; abstrakt i pełny tekst]
  4. Cameron D.D., Johnson I., Read D.J., Leake J.R. (2008). Giving and receiving: measuring the carbon cost of mycorrhizas in the green orchid, Goodyera repens. New Phytologist 180(1), 176–184. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2008.02533.x. [publikacja pierwotna; abstrakt i pełny tekst]
  5. Leake J.R., McKendrick S.L., Bidartondo M.I., Read D.J. (2004). Symbiotic germination and development of the myco-heterotroph Monotropa hypopitys in nature and its requirement for locally distributed Tricholoma spp. New Phytologist 163(2), 405–423. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2004.01115.x. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  6. Zimmer K., Meyer C., Gebauer G. (2008). The ectomycorrhizal specialist orchid Corallorhiza trifida is a partial myco-heterotroph. New Phytologist 178(2), 395–400. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2007.02362.x. [publikacja pierwotna; abstrakt i manuskrypt]
  7. Rutkowski L., Tlałka D. (2014). Diphasiastrum tristachyum (Pursh) Holub – widlicz cyprysowy. W: Polska czerwona księga roślin, wyd. 3, 31–33. IOP PAN. [rozdział monografii; pełny tekst PDF]
  8. Szmalec T., Bielecki M., Liszka K., Romańczyk W. (2024). Sprawozdanie z monitoringu sasanki otwartej w Polsce w roku 2023. GIOŚ. [raport instytucji; pełny tekst PDF]
  9. Kwiatkowski P. (2008). Rośliny naczyniowe Karkonoszy i Pogórza Karkonoskiego. Przyroda Sudetów 11, 3–42. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]
  10. Śliwiński M., Jakubska-Busse A. (2021). Wymarłe i zanikające storczyki Dolnego Śląska. Zielona Planeta 3(156), 14–17. [artykuł popularnonaukowy specjalistów; pełny tekst]
  11. Proćków J. (2010). Flora rezerwatu „Brzeźnik” koło Bolesławca oraz stopień zagrożenia jej najcenniejszych elementów. Acta Botanica Silesiaca 5, 65–76. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]
  12. Rymon Lipińska J. (2011). Tajęża jednostronna Goodyera repens – nowe stanowisko na terenie Parku Narodowego „Bory Tucholskie”. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 67(3), 267–269. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]
  13. Linnaea borealis. Wikipedia, wersja angielska, dostęp 21.11.2026. [źródło pomocnicze; historia nazwy rodzaju]
  14. Puchałka R., Czarnowska J., Czarnowski G., Rutkowski L. (2015). Nowe stanowisko zimoziołu północnego koło Torunia. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 71(2), 157–160. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  15. Ciosek M.T., Krechowski J., Sikorski R., Trębicka A., Piórek K. (2015). Zimoziół północny w północnej części Niziny Południowopodlaskiej. Leśne Prace Badawcze 76(2), 113–121. DOI: 10.1515/frp-2015-0011. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  16. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Dz.U. 2014 poz. 1409. [akt prawny; tekst ogłoszony, status obowiązujący w ELI]
  17. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K., Cwener A. (2016). Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. IOP PAN, Kraków. [czerwona lista; pełny tekst PDF]
  18. Gryz J., Krauze-Gryz D. (2021). Historia zaniku zimoziołu północnego na terenie Lasów Rogowskich. Leśne Prace Badawcze 82(3), 111–116. DOI: 10.48538/lpb-2021-0012. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  19. Endler Z., Juśkiewicz-Swaczyna B., Grzybowski M. (2006). Godny ochrony obiekt przyrodniczy „Pluski” na Pojezierzu Olsztyńskim. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 62(3), 13–18. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  20. Goodyera repens. Wikipedia, wersja angielska, dostęp 21.11.2026. [źródło pomocnicze; masa nasienia]
  21. Cameron D.D., Johnson I., Leake J.R., Read D.J. (2007). Mycorrhizal acquisition of inorganic phosphorus by the green-leaved terrestrial orchid Goodyera repens. Annals of Botany 99(5), 831–834. DOI: 10.1093/aob/mcm018. [publikacja pierwotna; pełny tekst otwarty]
  22. Błońska A. (2012). Nowe dane o rozmieszczeniu tajęży jednostronnej Goodyera repens na Wyżynie Śląskiej. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 68(1), 52–54. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  23. Witosławski P. (2003). Nowe stanowiska tajęży jednostronnej i buławnika wielkokwiatowego w Polsce środkowej. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 59(4), 76–80. [publikacja pierwotna; pełny tekst]
  24. Łazarski G. (2020). Expansion of cold-adapted orchid Goodyera repens (Orchidaceae) in times of global warming: report from southern Poland. Polish Journal of Ecology 68(4), 313–322. DOI: 10.3161/15052249PJE2020.68.4.004. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  25. Kurek P., Wiatrowska B., Święciak T., Piechnik Ł., Skowron B. (2024). Nowe stanowisko Goodyera repens na Wyżynie Częstochowskiej. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 29(2), 211–216. DOI: 10.35535/ffgp-2024-0016. [publikacja pierwotna; potwierdzenie bibliograficzne]
  26. Torzewski K., Kazienko A. (2018). Tajęża jednostronna nowym gatunkiem storczyka w Kampinoskim Parku Narodowym. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 74(3), 229–231. [publikacja pierwotna; potwierdzenie bibliograficzne]
  27. Björkman E. (1960). Monotropa hypopitys L. – an epiparasite on tree roots. Physiologia Plantarum 13(2), 308–327. DOI: 10.1111/j.1399-3054.1960.tb08034.x. [publikacja pierwotna; opis za przeglądem z 2018 r.]
  28. Cameron D.D., Preiss K., Gebauer G. (2009). The chlorophyll-containing orchid Corallorhiza trifida derives little carbon through photosynthesis. New Phytologist 183(2), 358–364. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2009.02853.x. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  29. Tedersoo L., Pellet P., Kõljalg U., Selosse M.-A. (2007). Parallel evolutionary paths to mycoheterotrophy in understorey Ericaceae and Orchidaceae: ecological evidence for mixotrophy in Pyroleae. Oecologia 151(2), 206–217. DOI: 10.1007/s00442-006-0581-2. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  30. Johansson V.A., Mikusińska A., Ekblad A., Eriksson O. (2015). Partial mycoheterotrophy in Pyroleae: nitrogen and carbon stable isotope signatures during development from seedling to adult. Oecologia 177, 203–211. DOI: 10.1007/s00442-014-3137-x. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  31. Horn K., Franke T., Unterseher M., Schnittler M., Beenken L. (2013). Morphological and molecular analyses of fungal endophytes of achlorophyllous gametophytes of Diphasiastrum alpinum. American Journal of Botany 100(11), 2158–2174. DOI: 10.3732/ajb.1300011. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  32. Mühlmann O., Göbl F. (2006). Mycorrhiza of the host-specific Lactarius deterrimus on the roots of Picea abies and Arctostaphylos uva-ursi. Mycorrhiza 16, 245–250. DOI: 10.1007/s00572-006-0038-9. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  33. Hagerman S.M., Sakakibara S.M., Durall D.M. (2001). The potential for woody understory plants to provide refuge for ectomycorrhizal inoculum at an interior Douglas-fir forest after clear-cut logging. Canadian Journal of Forest Research 31, 711–721. DOI: 10.1139/x00-199. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  34. Bielecki M., Kołodziej M., Romańczyk W. (2024). Sprawozdanie z monitoringu widłaków w Polsce w roku 2023. GIOŚ. [raport instytucji; pełny tekst PDF]
  35. Standardowy Formularz Danych Natura 2000: PLH020063 Wrzosowiska Świętoszowsko-Ławszowskie, wydanie end2024. [dokument instytucji; formularz EEA]
  36. Przyroda Karkonoskiego Parku Narodowego (2019). Monografia, Karkonoski Park Narodowy, Jelenia Góra. [monografia; rozdział o roślinach kwiatowych]
  37. Świerkosz K., Podlaska M. (2002). Tajęża jednostronna Goodyera repens (L.) R. Br. w Masywie Piekielnej Góry koło Polanicy (Sudety Środkowe). Przyroda Sudetów Zachodnich 5, 13–16. [publikacja pierwotna; metadane za źródłem wtórnym]
  38. Pielech R., Jakubska-Busse A. (2010). Nowe stanowisko kruszczyka rdzawoczerwonego Epipactis atrorubens w Karkonoszach. Acta Botanica Silesiaca 5, 99–106. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]
  39. Boratyński A. (1994). Chronione i godne ochrony drzewa i krzewy polskiej części Sudetów i Przedgórza Sudeckiego. 7. Pinus mugo Turra i Pinus uliginosa Neumann. Rocznik Arboretum Kórnickiego 39, 63–85. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]
  40. Ronikier M., Grzyl A., Wójtowicz W. (2014). Pulsatilla vernalis (L.) Mill. – sasanka wiosenna. W: Polska czerwona księga roślin, wyd. 3. IOP PAN. [rozdział monografii; pełny tekst PDF]
  41. Zaniewski P.T., Solon J., Ferchmin M., Siedlecki Ł. (2020). Zmiany runa borów sosnowych Kampinoskiego Parku Narodowego. Sylwan 164(4), 331–342. DOI: 10.26202/sylwan.2019120. [publikacja pierwotna; abstrakt]
  42. Górski P., Pawlikowski P. i in. (2014). New distributional data on bryophytes of Poland, 1. Steciana 18(2), 77–87. DOI: 10.12657/steciana.018.010. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]
  43. Dobrowolska P., Staniaszek-Kik M. (2020). Mchy i wątrobowce rezerwatu Molenda. Steciana 24(2), 5–15. DOI: 10.12657/steciana.024.002. [publikacja pierwotna; pełny tekst PDF]

Powiązane wpisy: gąska zielonka a liściowata: różnice i rozpoznawanie, jaka lupa do grzybów: 10×, 20× czy 30×, trzmielina: czy jej owoce są jadalne, sap green: zieleń szakłaka, sałatnik leśny: właściwości i bezpieczeństwo.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *