Arsen w Radzimowicach: dziedzictwo i skażenie

Czas czytania: 10 min

W Górach Kaczawskich, niedaleko Bolkowa, wznosi się Stara Góra, wzgórze wśród kilometrów lasów, na pierwszy rzut oka nie do odróżnienia od innych. A jednak pod jego ściółką kryje się jedno z lepiej opisanych złoże Dolnego Śląska: złoto z arsenem, eksploatowane od połowy piętnastego wieku, zamknięte definitywnie w roku 1956. Zostały szyby, hałdy i pirytowy żwir na ścieżkach. I arsen, który nie wykazuje wdzięczności dla czasu [1][2].

W skrócie

  • Stara Góra to złoże typu złoto-arsen-miedź, przejście między systemem porfirowym a epitermalnym, z elektrum o zawartości 60 do 70 procent złota [2].
  • Rudy zawierały średnio 21,5 grama złota i 92,3 grama srebra na tonę w 23 próbkach historycznych, co czyniło je jednymi z najbogatszych na Dolnym Śląsku [1].
  • Od 1801 roku głównym produktem kopalni był arsen: piec kalcynacyjny wytapiał trójtlenek arsenu aż do pożaru w 1890 roku [3].
  • W 52 próbkach gleb i osadów rejonu zmierzono od 89 do 156 000 miligramów arsenu na kilogram; mediana dla hałd to 8160, przy normie 50 dla gruntów leśnych [4].
  • Rzeczywista rozpuszczalność tego arsenu jest szczątkowa, rzędu setnych części procenta w ekstrakcji amonowej, więc skażenie jest realne, ale nie wszędobylskie [4].
  • Hałdy i wyrobiska to teren zapylony: mycie rąk, zakaz jedzenia na miejscu i niepicie wody ze sztolni to higiena kontaktu z arsenem, nie przesada [4][5].

Stara Góra: złoto zamknięte w arsenie

Radzimowice leżą w południowo-wschodniej części Gór Kaczawskich, a ich górnicza historia koncentruje się na jednym wzgórzu: Starej Górze, zwanej też złożem kopalni Wilhelm. Geolodzy klasyfikują je jako przejście między systemem porfirowym a epitermalnym: roztwory metali wędrowały tu zarówno rozległymi strefami, jak i wąskimi żyłami kwarcowo-siarczkowymi [2][3].

Opisano kilkanaście żył, z czego eksploatowano sześć, a najdłuższa, Pocieszenie Górnika, ciągnęła się na około dwa kilometry [3]. Historyczne dane przeróbcze, zestawione dla 23 próbek, dały średnią 21,5 grama złota i 92,3 grama srebra na tonę rudy [1]. Dla porównania, kopalnie eksploatują dziś złoża o zawartościach rzędu pojedynczych gramów na tonę.

Samo złoto występowało głównie jako elektrum, stop ze srebrem o próbie od 600 do 680, a towarzyszyły mu maldonit, związek złota z bizmutem, oraz hessyt, tellurek srebra [1][6]. O tym, czym jest elektrum i dlaczego jego granice są umowne, piszemy w osobnym tekście [7].

Najważniejsze jest jednak to, że nośnikiem kruszców był arsenopiryt. Złoto siedziało w nim niewidzialne, mikroskopijnie rozproszone, a wzbogacanie rudy zaczynało się od przeróbki siarczków. Dlatego historia złota Radzimowic jest od początku historią arsenu [1][2].

Niska zabudowa wsi Radzimowice przy wąskiej drodze, w tle zalesione wzgórza Gór Kaczawskich.
Centrum Radzimowic, wsi u podnóża Starej Góry w Górach Kaczawskich. Fot. Arkadio13, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Od 1455 roku do ciszy

Pierwsza potwierdzona wzmianka o kopalniach Radzimowic pochodzi z 1455 roku i mówi o srebrze i miedzi z siedmiu kopalń. Zapadliska piętnastowiecznych szybów dzwonowych widać w lasach do dziś i w danych lotniczego skaningu terenu [3].

Nowożytny rozdział otworzył rok 1793: wznowiono eksploatację rud i zbudowano przetwórnię z piecem kalcynacyjnym. Od 1801 roku arsen stał się głównym produktem kopalni, a wytapiany trójtlenek arsenu szedł na sprzedaż jak każdy inny surowiec [3]. Produkcję przerwały zalania z 1882 roku i pożar budynków kalcynatora w 1890. Kopalnia wróciła do pracy w 1904, tym razem z koncentratami wywożonymi do hut Europy, a w 1908 działały już szyby Louis o głębokości 142 metrów i Arnold o 104 metrach [3].

Ostatnie zamknięcie przyszło w 1925 roku, wraz ze spadkiem cen miedzi i popytu na arsen. Najkrótszy epizod rozegrał się w latach 1951–1956, gdy Dyrekcja Przemysłu Arsenowego wznowiła prace w starych sztolniach. Na ostateczne wygaszenie złożyło się odkrycie wielkich rud miedzi monokliny przedsudeckiej, które zamknęło epokę arsenu w Polsce [3].

Dziś o przeszłości przypominają niecki po szybach, zwałowiska i nazwy okolicznych części wsi. Złoże pozostaje jednym z lepiej zbadanych w regionie, opisane przez kolejne pokolenia badaczy od lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku [1][2].

Domy dawnej osady górniczej wśród pól i łagodnych wzgórz, widok na wieś Radzimowice.
Radzimowice wyrosły jako górnicza osada Altenberg przy kopalniach Starej Góry. Fot. SchiDD, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Co leży na hałdach

Lista minerałów ze Starej Góry jest długa. W rudzie opisano piryt, arsenopiryt, chalkopiryt, markasyt, sfaleryt, galenę, tetraedryt, boulangerit, bournonit oraz związki bizmutu i telluru, a wśród nich złoto rodzime i elektrum [1][3]. W hałdach zachowały się ziarna arsenopirytu i löllingitu pokryte skorupkami getytu, a w osadach i glebach aluwialnych znaleziono słabokrystaliczny skorodyt [4].

Najciekawsze dzieje piszą się współcześnie: w opuszczonych wyrobiskach do dziś krystalizują wtórne arseniany, w tym skorodyt, kankit i zykit, a obok nich arseniany kobaltu, niklu i magnezu z szeregu erytryn-annabergit-hörnesit. Powstają w wodach o odczynie od silnie kwaśnego do słabo kwaśnego, na naszych oczach [8].

Dla kolekcjonera to kuszący zestaw, ale właśnie dlatego ten tekst nie jest przewodnikiem po zbieraniu. Okazy z Radzimowic bywają drobne, zapylone i zanieczyszczone arsenem, a ich preparacja wymaga ostrożności, której amator zwykle nie zapewnia. Zdecydowanie lepszym domem dla radzimowickich minerałów są muzea i kolekcje naukowe [4].

Tabela 1. Główne minerały złoża Stara Góra i ich znaczenie
MinerałGrupa chemicznaRola w złożuUwagi
arsenopirytsiarkoarsenek żelazagłówny nośnik złotapył toksyczny [1]
piryt, markasytsiarczki żelazapospolite w rudzietrwałe, przy czym markasyt jest kruchszy [3]
chalkopirytsiarczek miedzi i żelazaruda miedziobecny lokalnie [3]
elektrumstop Au-Agznaczna część złotapróba 600–680 [1]
maldonit, hessytzwiązki Au i Ag z Bi oraz Tefazy towarzysząceopisane szczegółowo [6]
skorodyt, kankit, zykitarseniany żelazawtórne, krystalizują dziśwody kwaśne [8]
Zielonkawoniebieskie naloty i skupiska minerału na powierzchni skały w dawnym wyrobisku górniczym.
Skorodyt, wtórny arsenian żelaza, wykrystalizowany w wyrobisku kopalni złota i arsenopirytu. Fot. Fernando Losada Rodríguez, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ile arsenu zostało w glebie

Najpełniejszy obraz dało badanie 52 próbek gleb i osadów rejonu Radzimowic: od stoków leśnych, przez hałdy, po dolinę potoku Olszanka. Całkowita zawartość arsenu mieściła się w przedziale od 89 do 156 000 miligramów na kilogram, a mediany dla hałd, gleb aluwialnych i osadów dennych wyniosły odpowiednio 8160, 5170 i 9630 miligramów na kilogram [4]. Polska norma dla gruntów leśnych to 50 miligramów na kilogram.

Mapowanie geochemiczne ze 192 próbek dodało punkt na mapie: najwyższe stężenia, powyżej jednego procenta wagowego arsenu, znaleziono w miejscu dawnego pieca kalcynacyjnego i hałd poprodukcyjnych oraz przy hałdach szybu Arnold [3]. Przemysł zostawił więc najcięższy ślad tam, gdzie przerabiał rudę, nie tam, gdzie ją wydobywał.

Dobra wiadomość jest chemiczna: większość tego arsenu siedzi mocno. W ekstrakcji roztworem soli amonowej uwalniało się w medianie dwie setne procenta całkowitej zawartości, bo arsen trzymają amorficzne tlenki żelaza i getytowe skorupki na ziarnach siarczków [4]. Ryzyko rośnie tam, gdzie środowisko się zakwasza, na przykład w zalanych wyrobiskach [8].

Czego w tych danych nie ma, też trzeba powiedzieć wprost: brak osobno opublikowanych badań samych działek mieszkalnych wsi, studni czy płonów. Rozsądna ostrożność dotyczy więc terenów hałd i wyrobisk, a nie życia we wsi, o którym pomiary milczą [4].

Bezpieczeństwo czytelnika

Według Światowej Organizacji Zdrowia główne drogi narażenia na arsen to woda pitna i żywność, a prógi ostrożności zaczynają się już od dziesięciu mikrogramów na litr wody [5]. Stara Góra to teren leśny, dostępny i uczęszczany. Przechadżka ścieżką nie stwarza ryzyka porównywalnego z pracą w kopalni, ale kilka reguł warto znać przed wejściem na hałdy [4].

  • Pył z hałd zawiera arsen: nie wzruszajmy osadów rękami, tym bardziej twarzą, a dzieci powinny być pod stałym nadzorem.
  • Po powrocie myjemy ręce, także przed posiłkiem na szlaku. Jedzenie i picie bez umytych rąk na terenie hałd to najprostsza droga ekspozycji.
  • Woda wyciekająca ze starych sztolni i zagłębieni nie nadaje się do picia, pojenia zwierząt ani do mycia naczyń.
  • Okazów nie zbieramy, nie kładziemy w kieszeniach i nie wnosimy do domu, także pozornie czystych bryłek.
  • Zwierzęta towarzyszące trzeba pilnować, bo psy hałdy kopią i węszą w wykopach.

To nie zasady muzealne, tylko higiena kontaktu z arsenem, taka sama jak w każdej strefie dawnego górnictwa siarczkowego [4][5].

Czego nie wiemy

  • Brak osobnego, opublikowanego pomiaru arsenu dla zabudowy wsi Radzimowic: działek, studni, ogrodów. Istnieją pomiary terenów górniczych, ale wieś jako taka nie ma swojej liczby [4].
  • Nie ma publicznie dostępnych punktowych wyników monitoringu wód potoku Olszanka, który odwadnia rejon złoża.
  • Stężenia arsenu w wodach zalanych wyrobisk znane są tylko z materiałów konferencyjnych, bez odczytanych liczb [9].
  • Nie znamy wielkości produkcji trójtlenu arsenu w dziewiętnastym wieku w tonach; odpowiedzi trzeba szukać w archiwach [3].
  • Nie wiadomo, czy teren kalcynatora i hałd szybu Arnold jest formalnie oznakowany lub objęty planem rekultywacji.
  • Pełna lista minerałów strefy wietrzenia wymaga odczytu starszych opracowań paragenezy [10].

Najczęstsze pytania

Czy wieś Radzimowice jest skażona i niebezpieczna?

Tak postawione pytanie nie ma odpowiedzi w danych. Skażenie udokumentowano ilościowo dla terenów górniczych i hałd, a badań zabudowań wsi brak. Rozsądna ostrożność dotyczy samych hałd, nie życia we wsi [4].

Czy można legalnie zbierać minerały na Starej Górze?

Złoże podlega prawu geologicznemu i górniczemu, teren ma właściciela, a arsen dodaje powodów ostrożności. Ten tekst celowo nie jest poradnikiem zbierania okazów [4].

Czym grozi kontakt z arsenopirytem?

Główna droga ekspozycji na hałdach to pył i przeniesienie rękami do ust, a w skali świata woda pitna i żywność. Związków arsenu nie wchłania nieuszkodzona skóra w stopniu istotnym, dlatego mycie rąk i unikanie pyłu załatwiają większość ryzyka [5].

Dlaczego złoto trzymano w arsenie?

Tak zadziałał układ hydrotermalny: złoto i arsen krystalizowały wspólnie w arsenopirycie, bo chemia tych roztworów sprzyjała takiemu współwystępowaniu. To cecha złoża, nie czyjś wybór [1][2].

Czy w Radzimowicach jeszcze eksploatuje się coś?

Nie. Ostatnie prace skończyły się w 1956 roku, a nowsze badania regionu dotyczą sąsiednich okręgów rudnych [3].

Gdzie zobaczyć okazy z tego złoża?

Najlepsze miejsce to muzea i kolekcje naukowe oraz publikacje mineralogiczne. Fotografie złota z tego regionu pokazujemy w tekście o elektrum [7].

Źródła

  1. Mikulski S.Z. (1999). Złoto z Radzimowic w Górach Kaczawskich (Sudety): nowe dane geochemiczne i mineralogiczne. Przegląd Geologiczny 47(11), 999–1005. [artykuł pierwotny; pełny tekst na geojournals.pgi.gov.pl; dane historyczne z kopalni Wilhelm za Maneckim 1965]
  2. Mikulski S.Z. (2005). Geological, mineralogical and geochemical characteristics of the Radzimowice Au–As–Cu deposit from the Kaczawa Mountains (Western Sudetes, Poland). Mineralium Deposita 39(8), 904–920. DOI: 10.1007/s00126-004-0452-x. [artykuł pierwotny; rekord Crossref, metadane zweryfikowane 17.11.2026]
  3. Kałaska M., Siuda R., Sierpień P., Werra D.H. (2022). Application of arsenic surveying for determining the position of former mining and metallurgical constructions: an example from the Radzimowice area (Lower Silesia, SW Poland). Archaeological and Anthropological Sciences 14, 184. DOI: 10.1007/s12520-022-01654-8. [artykuł pierwotny; pełny tekst otwarty, historia 1455–1956 i mapowanie As]
  4. Lewińska K., Duczmal-Czernikiewicz A., Karczewska A., Dradrach A., Iqbal M. (2021). Arsenic Forms in Soils of Various Settings in the Historical Ore Mining and Processing Site of Radzimowice, Western Sudetes. Minerals 11(5), 491. DOI: 10.3390/min11050491. [artykuł pierwotny; pełny tekst otwarty CC BY 4.0]
  5. World Health Organization (2022). Arsenic. Fact sheet, aktualizacja 7.12.2022. [dokument organizacji międzynarodowej; dostęp 17.11.2026]
  6. Mikulski S.Z. (2014). Występowanie telluru i bizmutu w złotonośnych siarczkowych rudach polimetalicznych w Sudetach (SW Polska). Gospodarka Surowcami Mineralnymi 30(2), 15–34. DOI: 10.2478/gospo-2014-0019. [artykuł pierwotny; rekord Crossref]
  7. Złoto i elektrum Dolnego Śląska: wpis serwisu Sprawy Nauki, 15.11.2026. [tekst własny serwisu, link wewnętrzny]
  8. Siuda R., Januszewska A. (2022). Recently formed arsenates from an abandoned mine in Radzimowice (SW Poland) and the conditions of their formation. Acta Geologica Polonica 72(4), 423–442. DOI: 10.24425/agp.2022.142646. [artykuł pierwotny; abstrakt i metadane OJS PGI]
  9. Marszałek H., Rysiukiewicz M., Waśki M., Costa M.R. (2012). Hydrogeochemistry of groundwater from abandoned Radzimowice mine (Sudetes, SW Poland). SGEM 2012 Conference Proceedings, t. 2, 135–142. [materiały konferencyjne; pełny tekst w HAL, wartości niecytowane]
  10. Siuda R. (2012). Paragenezy hipergeniczne złoża Radzimowice (Góry Kaczawskie). Przegląd Geologiczny 60(8), 442–449. [artykuł pierwotny; metadane PGI]

Powiązane wpisy: złoto i elektrum Dolnego Śląska, minerały do krzesiwa.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *