Kolorowe Jeziorka i piryt z Wieściszowic

Czas czytania: 8 min

Nad wsią Wieściszowice, w Rudawach Janowickich, leży kilka dawnych wyrobisk wypełnionych wodą. Turyści nazywają je Kolorowymi Jeziorkami, bo każde ma inną barwę: fioletową, białą, żółtą, a najmniejsze zmienia kolor po deszczu. Za tą paletą stoi jedno i to samo: permskie skały wulkaniczne przetykane siarczkami żelaza, sto lat eksploatacji i chemia wody, która do dziś domyka rachunek za dawne górnictwo [1][2].

W skrócie

  • Kolorowe Jeziorka to nie jeziora naturalne, lecz zatopione wyrobiska po eksploatacji ryolitu, skały wulkanicznej z permu [1].
  • Barwy wody wiążą się z łupkami pirytonośnymi: utleniający się piryt zakwasza wodę i wzbogaca ją w jony żelaza oraz glinu [2].
  • Piryt, markasyt i pirotyn z Wieściszowic opisujemy szerzej w tekście o krzesiwie, ale zbieranie okazów ogranicza prawo [1][6].
  • Ryolit z tych kamieniołomów zużywano lokalnie jako kamień drogowy i budowlany; wydobycie skończyło się w XX wieku [1].
  • W okolicy jest też piryt arsenowy: w Czarnowie i Radzimowicach towarzyszy mu arsen, a w Kowarach pozostawały minerały uranu. Nie każdy siarczek nadaje się do kolekcji [7][8].
  • Luźne okruchy można legalnie podnieść z powierzchni, ale tylko za zgodą właściciela gruntu i tylko poza terenami chronionymi; wydobycie wymaga koncesji [6].

Cztery jeziorka po czterech wyrobiskach

Kolorowe Jeziorka leżą na północnych stokach Rudaw Janowickich, powyżej wsi Wieściszowice w powiecie kamiennogórskim. Najbardziej znane jest Fioletowe, obok leżą Białe i Żółte, a niżej Małe. Każde z nich to zapadlisko po wydobyciu skały, w którym zebrała się woda gruntowa i opadowa [1].

Teren przecinają ścieżki Rudawskiego Parku Krajobrazowego. Samo patrzenie niczego nie kosztuje, a widok na fioletową taflę z bocianim gniazdem na ryolitowej grzędzie należy do najczęściej fotografowanych w tych górach [1].

Błękitne Jeziorko o turkusowozielonej wodzie wśród lasu, na pierwszym planie piaszczysty brzeg i pochylona brzoza
Błękitne Jeziorko (Szmaragdowe) wypełnia wyrobisko dawnej kopalni pirytu w Wieściszowicach. Fot. Olgierd Rudak, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Wulkan w Rudawach: ryolit i łupki z pirytem

Skałę, którą tu wydobywano, nazywają geolodzy ryolitem. To wylewna skała kwasowa, wiskozynowy odpowiednik granitu: ta sama rodzina chemiczna, ale zastygła na powierzchni po erupcji. W permie, ponad dwieście milionów lat temu, obszar dzisiejszych Karkonoszy i Rudaw Janowickich przeżywał intensywny wulkanizm i ryolitowe lawy oraz popioły zalegały grubymi pokładami [1][2].

Między lawami i w ich obrębie osadzały się też drobnoziarniste łupki, miejscami mocno przesycone siarczkami żelaza: pirytem, markasytem i pirotynem. Od nich zależą kolory wody. W kartach geologicznych region Wieściszowic opisywany jest jako historyczne złoże łupków pirytonośnych [2].

Dla poszukiwaczy krzesiwa to ważne miejsce: piryt drobnoziarnisty, zwięzły, należy do najlepszych źródeł iskry. O tym, który siarczek wybrać i dlaczego, piszemy w osobnym tekście [5].

Okaz porfiru ryolitowego o czerwonawej, drobnoziarnistej masie skalnej z jasnymi fenokryształami kwarcu i skalenia
Ryolit powstaje, gdy lepka, bogata w krzemionkę lawa zastyga na powierzchni. Fot. Mike Davis, CC0, Wikimedia Commons

Skąd kolory wody

Mechanizm jest znany z całego świata pod nazwą kwaśnego odwadniania kopalń. Piryt w kontakcie z powietrzem i wodą utlenia się, a produktem ubocznym jest kwas siarkowy. Zakwaszona woda rozpuszcza następnie metale ze skał, głównie żelazo i glin, i niesie je w roztworze [3].

Barwa zależy od tego, które pierwiastki dominują i w jakiej formie. Żelazo na trzecim stopniu utlenienia daje żółcie i rdzawe brązy, a zawiesiny bardzo drobnych cząstek rozpraszają światło tak, że woda wydaje się mlecznobiała lub fioletowa. Związki glinu odbarwiają z kolei lustra wody w wybranych wyrobiskach [3]. Który dokładnie mechanizm odpowiada za którą barwę w którym jeziorku, publikacje opisują różnie i jest to najlepszy kandydat na przyszłe badania, nie na gotową odpowiedź.

Woda w jeziorkach jest przez to kwaśna i nie nadaje się do picia ani do kąpieli, choć nie jest też gigantycznym zagrożeniem dla kąpiących się w pobliskich potokach. Najrozsądniej traktować ją jako element krajobrazu, nie kąpielisko [3].

Okaz skały z brunatnymi, sześciennymi pseudomorfozami goethytu po kryształach pirytu
Zwietrzały piryt zamienia się w goethyt, zachowując kształt dawnych kryształów. Fot. Darla Sondrol, CC0, Wikimedia Commons

Kamieniołomy, które zostały jeziorkami

Eksploatacja ryolitu prowadzona była głównie na przełomie XIX i XX wieku, z przerwami aż po wiek dwudziesty. Kamień szedł lokalnie: na drogi, podbudowy, murarstwo. Po zakończeniu wydobycia wyrobiska przestały być odwadniane, woda zajęła niecki i tak powstały jeziorka [1].

Pozostałością po tamtych czasach są też hałdy i sztolnie rozrzucone po stokach. Część z nich zabezpieczono, część pozostaje w stanie surowym. To typowy krajobraz pogórniczy Rudaw, taki sam jak wokół Miedzianki czy Kowar, tyle że tutaj zapisany w barwie wody [1][7].

Błękitne Jeziorko o nasyconej turkusowej barwie w niecce dawnego wyrobiska, wokół las brzozowy
Błękitne Jeziorko wypełnia wodą wyrobisko po eksploatacji pirytu. Fot. Edward Knapczyk, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons

Siarczki żelaza w okolicy

Wieściszowice nie są odosobnione. Rudawy Janowickie i Góry Kaczawskie to kraj starych złoże siarczkowych, o czym przypomina tabela 1. Dla kolekcjonera amatora zamyka się w niej cała hierarchia ostrożności: od czystego pirytu po siarczki z arsenem i minerały uranu [7][8].

Tabela 1. Wybrane stanowiska siarczków żelaza w Rudawach Janowickich i Górach Kaczawskich; poziomy potwierdzenia B–C wg danych regionalnych
StanowiskoCo występujePoziomUwagi
Wieściszowicepiryt, markasyt, pirotyn w łupkachBhistoria eksploatacji łupków pirytonośnych; jeziorka [2]
Miedziankapiryt i rudy miedziBteren pogórniczy [7]
Ciechanowicesiarczki polimetaliczneBskład wymaga różnicowania [7]
Kowarypiryt, rudy polimetaliczneCminerały uranu; teren pogórniczy [8]
Czarnówpiryt, arsenopiryt, chalkopirytCdomieszki arsenowe, ryzyko dla kolekcjonerów [8]
Radzimowicepiryt, arsenopiryt, chalkopirytBzłoże złota z arsenem; szczegóły w osobnym tekście [4]
Skupisko złocistych, metalicznie błyszczących kryształów pirytu o pokroju sześciennym
Piryt, siarczek żelaza, dał nazwę miejscowej kopalni w Wieściszowicach. Fot. Uoaei1, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Co wolno zebrać

Własność górnicza należy w Polsce do Skarbu Państwa, a złoża kopalin, w tym siarczków metali, można poszukiwać i wydobywać tylko z koncesją [6]. Dla amatora praktyczne znaczenie mają trzy reguły.

Pierwsza: luźny okruch znaleziony na powierzchni, na przykład porzucony przy ścieżce odłamek łupku z pirytem, nie jest w rozumieniu ustawy wydobyciem złoża. Druga: teren, po którym chodzimy, ma właściciela i to on decyduje o zbieraniu czegokolwiek. Trzecia: w parkach narodowych i rezerwatach zbieranie minerałów jest zakazane, a w parkach krajobrazowych decyduje zarząd parku [6].

Najprostsza i najbezpieczniejsza droga do legalnego okazu z Rudaw to zakup od rodzimych kolekcjonerów albo wizyta w muzeum. Widok jeziorek i tak pozostaje główną nagrodą tej wycieczki [1].

Czego nie wiemy

  • Brak opublikowanych, pełnych analiz chemicznych wody każdego z jeziorek. Przypisanie barw do konkretnych związków opiera się na analogiach i pomiarach pośrednich [3].
  • Nie mamy kompletnej chronologii wyrobisk: ustalenie, kiedy dokładnie otwarto i zamknięto każdy z kamieniołomów, wymaga poszukiwań w archiwach [1].
  • Nie wiadomo, czy i jak barwa jeziorek zmienia się w długich okresach. Relacje turystów mówią o zmienności po opadach [1].
  • Udokumentowanie pirytu z Wieściszowic jako surowca do krzesania wymagałoby eksperymentu z okazami z legalnych źródeł [5].
  • Status formalny części terenów pogórniczych wokół jeziorek, prywatny czy gminny, nie jest oczywisty z dostępnych dokumentów [6].

Najczęstsze pytania

Czy fioletowa woda to rtęć z Kowar?

Nie. Rtęć z kowarskich kopalń uranu to inny wątek regionu, a barwa jeziorek tłumaczy się chemią żelaza i glinu w zakwaszonej wodzie. Na pełne pomiary każdego jeziorka czekamy [3].

Czy można się w nich kąpać?

Nie warto. Woda jest kwaśna, a jej skład bywa zmienny. Zdecydowanie lepszym pomysłem jest szlak widokowy wokół wyrobisk [3].

Skąd wiadomo, że to nie jeziora naturalne?

Z kształtu i historii terenu: niecki mają zręby wyrobisk, a dokumentacja górnicza i mapy pokazują eksploatację ryolitu [1].

Czy wolno zabrać odłamek z pirytem na pamiątkę?

Formalnie potrzebna jest zgoda właściciela gruntu, a na terenach chronionych obowiązuje zakaz lub zgoda zarządcy. Bez zgody zostaje fotografia [6].

Czym różni się piryt od markasytu w tych łupkach?

Chemicznie to ten sam siarczek żelaza, ale inna struktura krystaliczna i inne zachowanie w zebranych okazach. Markasyt rozpada się szybciej w wilgoci. Szczegóły w tekście o minerałach do krzesiwa [5].

Dlaczego ryolit, nie bazalt?

Bo wulkanizm tego regionu w permie był kwaśny, bogaty w krzemionkę. Bazalty kojarzymy z innymi rejonami Sudetów [1][2].

Źródła

  1. Parafiniuk J. (1996). Sulfate minerals and their origin in the weathering zone of the pyrite-bearing schists at Wieściszowice (Rudawy Janowickie Mts, Western Sudetes, Poland). Geological Quarterly 40. [artykuł pierwotny]
  2. Dokumentacja geologiczna złoża łupków pirytonośnych Wieściszowice i arkusze mapy geologicznej PGI-PIB. [literatura geologiczna urzędowa]
  3. Costa M.R. i in. (2021). Temporal fluctuations in water contamination from the abandoned pyrite mine Wieściszowice. Environmental Geochemistry and Health 43(8), 3115–3132. DOI: 10.1007/s10653-021-00809-1. [artykuł pierwotny]
  4. Parafiniuk J., Siuda R., Borkowski A. (2016). Sulphate and arsenate minerals as environmental indicators in the weathering zones of selected ore deposits, Western Sudetes, Poland. Acta Geologica Polonica 66(3). DOI: 10.1515/agp-2016-0022. [artykuł pierwotny]
  5. Minerały do krzesiwa: wpis serwisu Sprawy Nauki, 15.11.2026. [tekst własny serwisu, link wewnętrzny]
  6. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (tekst jednolity). [akt prawny; artykuły 10 i nast.]
  7. Mikulski S.Z. (2007). The late Variscan gold mineralization in the Kaczawa Mountains, Western Sudetes. Polish Geological Institute Special Papers 22, 1–162. [monografia]
  8. Karta stanowisk siarczkowych Rudaw Janowickich i Gór Kaczawskich: poziomy potwierdzenia B–C, za danymi regionalnymi i mindat.org. [kompilacja]

Powiązane wpisy: minerały do krzesiwa, złoto i elektrum Dolnego Śląska.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *